रामः तदा लक्ष्मणं समुपदिश्य उवाच—“बहवः राजानः धनुर्विद्या-विशारदाः शिकारार्थं उत्पन्नाः तेन मृगेण हताः; अतः एषः मृगः हन्तव्यः। पूर्वं अत्र वातापिः तपस्विनः छलयित्वा ब्राह्मणान् उदरेण हत्वा, मातरं अश्वशावकः इव, विनष्टवान्। एकदा लोभात् सः महर्षिं अगस्त्यं तेजस्विनं उपगम्य तस्य भोजनं अभवत्। त्वया, हे वातापे, ब्राह्मणश्रेष्ठाः अवमानिताः बलात् पराजिताः; तस्मात् जीवद्भिः मध्ये त्वं वृद्धः अभवः। एवं कश्चन राक्षसः न भवति, हे लक्ष्मण, यः मम इव धर्मनिष्ठं संयतात्मानं अवमानयेत्, यथा वातापिः अकुर्वत्। सः तस्य अगस्त्येन विनष्टस्य वातापेः इव, नाशं गमिष्यति; त्वं मा गच्छ, किन्तु शस्त्रधारी सतर्कः अत्र स्थाय, मैथिलीं रक्ष। अत्र अस्माकं कर्तव्यं, हे रघुवंशाभरण, तस्याः आधारितम्; अहं वा एतं मृगं हनिष्यामि वा गृहीत्वा आनयिष्यामि। यदा अहं शीघ्रं गत्वा मृगं आनयिष्यामि, तदा त्वं सौमित्रे, वैदेह्याः तस्य मृगचर्मणः सौन्दर्ये स्पृहां पश्य। अद्य एषः मृगः जीवितुं न शक्नोति, तस्य चर्म एव मुख्यं आकर्षणम्; त्वं आश्रमस्थः सीतया सह सतर्कः भव। यदा अहं एकेन बाणेन एतं चित्रमृगं हनिष्यामि, तदा तस्य चर्म गृहीत्वा शीघ्रं प्रत्यागमिष्यामि, हे लक्ष्मण। महाबलः महाज्ञः जटायुः दक्षिणं प्रदक्षिणं कृत्वा विचरति; त्वं सतर्कः मैथिलीं रक्ष, सर्वतः सावधानः भव। रघुवंशानन्द, अत्र अस्माकं कर्तव्यं तस्यै सीतायै आधारितम्; अहं मृगं हनिष्यामि वा गृहीत्वा आनयिष्यामि।" एवं भ्रातरं उपदिश्य, रघुकुलोत्पन्नः महातेजाः रामः जम्बूनदमयं खड्गं बद्ध्वा, त्रिभुजं धनुः स्वाभूषणं गृहीत्वा, द्वौ तूणौ बद्ध्वा, उत्साहेन पदं स्थापयन् निर्जगाम। तदा वनराजं शीघ्रं धावन्तं दृष्ट्वा, राजाधिराजः भयात् अदृश्यः अभवत्, पुनः प्रकटितः। खड्गं बद्ध्वा धनुः गृहीत्वा, तं मृगं अन्वगच्छत्, तस्य रूपेण दीप्तिं पश्यन्। सः धनुषा वनं महद् धावन्तं मृगं पश्यन्, तस्य विचित्रं आचरन्तं, आकर्षणं कुर्वन्तं निरीक्ष्य। सः सन्दिग्धः, उद्विग्नः, आकाशं इव प्लवमानः, कदाचित् दृश्यः, कदाचित् वनस्य भागे लुप्तः। शरदिन्दुं मेघैः छन्नं यथा, सः क्षणं दृष्ट्वा, दूरात् दीप्तिम् अवहन्। एवं दृश्य-अदृश्येन, मृगरूपधारी मारीचः रामं आश्रमात् दूरं निनीत्। ककुत्स्थवंशजः कोपितः मोहितः च, निर्बलः अभवत्; श्रान्तः तदा तृणसम्पन्ने छायायाम् उपविश्य विश्राम्य। निशाचरः मृगरूपधारी तं उद्वेजयन्, अन्यैः मृगैः परिवृतः, समीपे प्रकटितः। तं गृहीतुं उत्सुकं दृष्ट्वा पुनः त्वरितः अभवत्; तस्मिन्नेव क्षणे भयात् पुनः अदृश्यः अभवत्। पुनः दूरतः वृक्षस्य पृष्ठात् उत्पन्नः, रामः महातेजाः तं दृष्ट्वा हन्तुं संकल्पम् अकरोत्। राघवः क्रुद्धः दिव्यं बाणं आदाय, सूर्यरश्मिसदृशं, शत्रुनाशनम्, धारयन्। दृढं धनुः आकृष्य, तं मृगं, नागः इव श्वासन्तं, लक्ष्यम् अकरोत्। दीप्तं ब्रह्मनिर्मितं प्रज्वलितं अस्त्रं मोचयन्, तस्य मृगस्य शरीरं विदारयत्। मारीचस्य हृदि वज्रसमः बाणः पतितः; सः ताडितः ताडनात् ताडितः, ताडनं प्राप्य, ताडनात् पतितः। भीषणं क्रन्दन् भूमौ, मरणासन्नः, मारीचः तं मिथ्या-रूपं त्यक्त्वा। राक्षसस्य वचनं स्मृत्वा, चिन्तयामास—कथं लक्ष्मणः अत्र नीतः स्यात्, येन रावणः सीतां एकाकिनीं हरेत्। कालं अवगम्य, रामस्य स्वरं अनुकरणं कृत्वा, ‘हा सीते! लक्ष्मण!’ इति भीषणं क्रन्दन्। अतुल्येन बाणेन प्राणवृत्ते विदारितः, मृगरूपं त्यक्त्वा राक्षसरूपं धारयन्। मारीचः महाकायः प्राणान् त्यक्त्वा, भूमौ पतितः, रामः तं राक्षसं भीषणरूपं रक्तवस्त्रं भूमौ विक्षिप्तं दृष्ट्वा, सीतां चिन्तयन्, लक्ष्मणस्य वचनं स्मृत्वा। ‘एषा मारीचस्य माया, यथा लक्ष्मणः पूर्वं उक्तवान्; अद्य तद् घटितम्—मारीचः मया हतः।’ भीषणं क्रन्दन् ‘हा सीते! लक्ष्मण!’ इति राक्षसः मृतः; तत् श्रुत्वा सीतायाः किं स्यात् इति चिन्तयन्। लक्ष्मणः महाबाहुः नूनं गन्तुं इच्छया प्रेरितः; एवं चिन्तयन् धर्मात्मा रामः रोमाञ्चितः अभवत्। तदा भीषणं भयम्, चिन्ताजन्यं, रामं प्रविष्टम्; मृगरूपधारीं राक्षसं हत्वा तं क्रन्दं श्रुत्वा। अन्यं चित्रमृगं हत्वा तस्य मांसं गृहीत्वा, राघवः जनस्थानं प्रति शीघ्रं जगाम। एवं महाकाव्ये वाल्मीकिरामायणे, अरण्यकाण्डे, चतुश्चत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। पंचचत्वारिंशः सर्गः अपि श्राव्यः।