राघवः लक्ष्मणं सौमित्रिं सान्त्वयन् इदं मधुरया वाचा प्रोवाच—"अयं क्रूरः मारिचः, अधार्मिकस्वभावः, यः पूर्वं वनचारिणः श्रेष्ठीन् ऋषीन् अपकारं कृतवान्। बहवः राजानः, धनुर्विद्याम् अशेषतः जानन्तः, मृगयायां तं जिघांसन्तः तेन हताः। अतः अयं मृगः हन्तव्यः। पूर्वं चात्र वातापिः मुनिनः छलयित्वा, ब्राह्मणान् मातुः गर्भस्थश्ववत् उदरस्थः सन् हत्वा। कदाचित् सः लोभात् महर्षिं तेजस्विनं अगस्त्यं समीपं गतवान्, स च तस्य भक्ष्यः अभवत्। हे वातापे! त्वया ब्राह्मणश्रेष्ठाः अवज्ञाताः, बलात् निगृहीताश्च; अतः जीवन्मध्ये तव जरां प्राप्तवान्।" रामः पुनरुवाच—"एवंविधः न राक्षसः स्यात्, हे लक्ष्मण, यः मम इव धर्मनिष्ठस्य, आत्मसंयमिनः अवज्ञां कुर्यात्, यथा वातापिः कृतवान्। सः अपि अगस्त्येन वातापिवत् नश्यिष्यति। अतः त्वं न गन्तव्यः, अपि तु स्थातव्यं, शस्त्रसज्जः सञ्जातविग्रहः मैथिलीं रक्ष। अस्माकं कर्तव्यं अत्र, हे रघुनन्दन, तस्याः आश्रितम्; अहं तु एतं मृगं हनिष्यामि वा गृह्णीयामि वा।" रामः सौमित्रिं पुनरपि आज्ञापयत्—"त्वं शीघ्रं पश्य, अहं यावत् मृगं गृहीत्वा आगच्छामि, वैदेह्याः तु तस्य शोभनचर्मणः प्रति आकाङ्क्षां पश्य। अयं मृगः अद्य न जीविष्यति, तस्य चर्म एव तस्य मुख्यं सौन्दर्यम्; त्वं आश्रमे सीतया सह सततम् अवधानं कुरु। यदा अहं एकेन बाणेन चित्रमृगं निपातयिष्यामि, तदा तस्य चर्म गृह्य शीघ्रं प्रत्यागमिष्यामि, हे लक्ष्मण।" "बलशाली बुद्धिमान् जटायुः दक्षिणतो भ्रमन् रक्षां कुर्वन् अस्ति; त्वमपि सर्वतः क्षणं क्षणं मैथिलीं रक्ष, सततम् अप्रमत्तः भव।" एवं रामः लक्ष्मणं सम्यक् उपदिश्य, रघुवंशप्रभवः महातेजाः स्वर्णजम्बूनदनिर्मितं खड्गं सम्यक् बद्धवान्। ततो वलयितं धनुः स्वाभरणं गृहित्वा, द्वौ तूणी च बद्ध्वा, उत्साहेन सशब्दं प्रस्थितवान्। वनराजं शीघ्रं धावन्तं दृष्ट्वा, स राजा राजानां भीतया अदृश्यः अभवत्, पुनः च प्रादुरासीत्। खड्गबद्धः धनुः हस्ते कृत्वा, सः मृगस्य शोभमानं रूपं निरीक्षन्, तं अनुसृत्य ययौ। सः पुनः पुनः धावन्तं मृगं पश्यन्, धनुषा सज्जः, महावने विचरन्, तस्य विचित्रं विहारं पश्यन्, कदाचित् सः मृगः स्वाभाविकं नाचरन्, रामं आकर्षयन्। सः सन्दिग्धः, उद्विग्नः, कदाचित् आकाशमिव उत्प्लुत्य, कदाचित् दृश्यः, कदाचित् वनभागेषु अदृश्यः। शरदिन्दुमिव मेघच्छन्नः, क्षणमेकं दृश्यते, पुनः दूरात् दीप्तिमान् सञ्जायते। एवं दृश्यादृश्यभावेन, मृगरूपधारी मारिचः रामं आश्रमात् दूरं निनाय। ककुत्स्थान्वयजः रामः, तेन मृगद्वारेण क्रुद्धः, मोहितः, अशक्तः जातः; तदा श्रान्तः सः तृणशय्यायाम् शीतच्छायायाम् उपाविशत्। तदा निशाचरः मृगरूपधारी तं रामं उद्वेजयन्, अन्यैः मृगैः परिवृतः, समीपस्थः अभवत्। रामः तं गृहीतुं उत्सुकः पुनः अभ्यधावत्; स तु तस्मिन्नेव क्षणे भीतया पुनः अदृश्यः अभवत्। पुनः च दूरतः वृक्षान्तरालात् निष्क्रम्य, महातेजाः रामः तं दृष्ट्वा हन्तुं निश्चितवान्। क्रुद्धः राघवः तदा सूर्यरश्मिसमानं दीप्तमानं शरं समादत्त, शत्रुनाशनं तं धनुषि स्थापयित्वा, दृढं संयम्य, मृगं लक्षीकृत्य सन्धानम् अकरोत्। दीप्तं ब्रह्मनिर्मितं शरं मुक्त्वा, सः उत्तमः बाणः मृगरूपिणं मारिचं शरीरं विवेश। वज्रसमः सः बाणः मारिचस्य हृदि लग्नः; सः तिलमात्रमुत्प्लुत्य, गम्भीरव्रणः भूमौ पतितः। भूयः सः भयंकरं शब्दं कृत्वा, प्राणान्तिकः सन्, मृगरूपं त्यक्त्वा, राक्षसरूपं स्वं जग्राह। सः निशाचरः, मरणासन्नः, तदा अस्मिन्नेव क्षणे, राक्षसस्य उक्तं स्मृत्वा, चिन्तयामास—कथं लक्ष्मणोऽपि अत्रतः नीयेत, येन रावणः सीतां एकाकिनीं हरेत्। सः तदा कालयोगं विज्ञाय, रामस्वरेण उच्चैः आक्रन्दयामास—'हा सीते! लक्ष्मण!' इति। असाधारणे बाणे हृदि विद्धः सन्, सः मृगरूपं त्यक्त्वा, राक्षसरूपं जग्राह। महाकायः मारिचः प्राणान् ससर्ज; भूमौ पतितं तं घोररूपं राक्षसं रामः अपश्यत्। तं रक्तसिक्तं भूमौ वयमांसं दृष्ट्वा, रामः सीतां स्मृत्वा, लक्ष्मणस्य वाक्यं अपि अनुस्मरन्, चिन्तयामास। "एषः मारिचस्य मायैव, यां पूर्वं लक्ष्मणः उक्तवान्; सा अद्य संपन्ना, मारिचः मया हतः। तेन 'हा सीते! लक्ष्मण!' इति उच्चैः कृतवान्; तद् श्रुत्वा किम् अद्य सीतायाः भविष्यति?" इति चिन्तयन्, रामस्य रोमाञ्चः अभवत्। तदा तीव्रं भयम् उत्पन्नम्, चिन्ताजन्यं, रामं प्रविवेश; मृगरूपिणं राक्षसं हत्वा, तं शब्दं श्रुत्वा। अन्यं चित्रमृगं हत्वा, तस्य मांसं गृह्य, राघवः शीघ्रं जनस्थानं प्रति प्रस्थितवान्। एवं श्रीमद् वाल्मीकि रामायणे अरण्यकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते।