रामः, लक्ष्मणं समीपस्थं समुपदिशन्, उवाच – “यदि त्वया यथोक्तं मारीचः राक्षसस्य मायया एव रूपं धारयति, तर्हि अहम् एतं मृगं हन्तुम् आवश्यकम्। अस्य दुष्टस्य मारीचस्य, अधर्मस्वभावस्य, वनं विचरन्तः श्रेष्ठाः ऋषयः पूर्वं पीडिताः। बहवः धनुर्धराः नृपाः शिकाराय समुत्तिष्ठन्ति, तेन हतानि; अतः एषः मृगः हन्तव्यः। पूर्वं वातार्पिः तपस्विनः मोहयित्वा, ब्राह्मणान् उदरेभ्यः अपि हत्वा, मातरि स्थितं शिशुमिव, कृतवान्। कदाचित् लोभात् सः महर्षिं अगस्त्यं तेजस्विनं समीपं गतः, तस्य भोजनं अभवत्। वातार्पे त्वया, ब्राह्मणश्रेष्ठाः अवज्ञाताः, बलात् उपद्रुताः; तेन जीवन्मध्ये वृद्धत्वं प्राप्तवान्। लक्ष्मण, यः मम धर्मनिष्ठस्य, संयतस्य, अवज्ञां करोति, सः वातार्पिवत् राक्षसः न भवति। सः मारीचः अगस्त्येन वातार्पिवत् विनश्यति; त्वं गच्छ न, किन्तु शस्त्रधारणेन सततं मैथिलीं रक्ष। अस्माकं धर्मः अत्र सिता-आश्रितः; अहम् एतं मृगं हनिष्यामि वा, गृहीत्वा आगमिष्यामि। यदा अहम् शीघ्रं गच्छामि, सौमित्रे, त्वं वैदेह्याः मृगचर्मणि आकाङ्क्षां पश्य। एषः मृगः अद्य जीवितुं न शक्नुयात् – तस्य चर्म एव आकर्षणम्; त्वं आश्रमस्थः सीतया सह जागरूकः भव। यदा अहम् एकेन बाणेन एतं चित्रमृगं हनिष्यामि, तस्य चर्म गृहीत्वा शीघ्रं प्रत्यागमिष्यामि, लक्ष्मण। जटायुः बलवान् बुद्धिमान् पक्षी दक्षिणतः परिक्रामति; त्वं मैथिलीं रक्ष, सर्वतः सततं सावधानः भव। रघुवंशस्य आनन्द, अत्र अस्माकं धर्मः सीतायाः आश्रितः; अहम् एतं मृगं हनिष्यामि वा गृहीत्वा आगमिष्यामि। एवं भ्रातरं समुपदिश्य, रघुवंशजः, महातेजाः, जम्बूनदस्वर्णनिर्मितं खड्गं बद्धवान्। ततः स्वं त्रिप्राचीनं धनुः भूषणं गृहीत्वा, द्वौ तूणौ बद्ध्वा, उत्साहेन प्रस्थितवान्। तं वनराजं समुत्सुकं दृष्ट्वा, नृपश्रेष्ठः भयात् अदृश्यः अभवत्, पुनः प्रकटितः। खड्गं बद्ध्वा, धनुः हस्ते, मृगं अन्वगच्छत्, तस्य शोभायुक्तं रूपं पश्यन्। महावने धनुः हस्ते धावन्तं तं मृगं सततं पश्यन्, तस्य विचित्रं आचरणं, मोहकं व्यवहारं अपश्यत्। सः संशययुक्तः, व्याकुलः, आकाशमिव उत्प्लुत्य, कदाचित् दृश्यः, कदाचित् वनस्य भागे अदृश्यः अभवत्। शरदिन्दुं यथा मेघैः आच्छादितं, क्षणं दृश्यते, दूरात् पुनः प्रकाशते। मारीचः मृगरूपधारी, प्रकट्य अप्रकट्य, राघवम् आश्रमात् दूरं निनीत्। काकुत्स्थवंशजः, तेन कुपितः, मोहितः, किंचित् असहायः अभवत्; श्रान्तः, तृणस्थले छायां अन्वेष्य, विश्राम्यत्। निशाचरः, मृगरूपधारी, तं राघवम् व्याकुलयन्, अन्यैः मृगैः परिवृतः, समीपस्थः अभवत्। तं गृहीतुं उत्सुकं दृष्ट्वा, पुनः समुत्प्लुत्य अग्रे गतः; तस्मिन्नेव क्षणे, भयात् पुनः अदृश्यः अभवत्। पुनः, दूरात् वृक्षस्य पार्श्वात् प्रकटितः, महातेजाः रामः तं दृष्ट्वा, हन्तुं निश्चितवान्। राघवः, कुपितः, सूर्यकिरणप्रभं, शत्रुनाशकं, दीप्तं बाणं गृहीत्वा, धनुषि स्थापयन्, महाबलात् तं मृगं, नागस्य श्वासमिव, लक्ष्यीकृत्य, बाणं सन्दधान्। ब्रह्मनिर्मितं दीप्तं अस्त्रं सन्दधान्, उत्तमः बाणः मृगदेहं विदारितवान्। सः मारीचः, वज्राभिघातवत्, हृदयम् आघात्य, तिलमात्रं उत्प्लुत्य, गम्भीरव्रणः भूमौ पतितः। भूतले भीषणं शब्दं कृत्वा, प्रायः प्राणत्यागपूर्वं, मारीचः मृगरूपं त्यक्त्वा। राक्षसस्य वचनं स्मृत्वा, चिन्तयामास – केन उपायेन लक्ष्मणः अत्र दूरं नीयते, यथा रावणः सीतां एकाकिनीं हरेत्? समयः प्राप्तः इति ज्ञात्वा, राघवस्य स्वरं अनुकरणं कृत्वा, उच्चैः आक्रन्दितवान् – ‘हा सीते! लक्ष्मण!’। अप्रतिमबाणेन प्राणभूतं विदारितः, मृगरूपं त्यक्त्वा, राक्षसरूपं धारयन्। मारीचः, विशालदेहः, प्राणान् त्यक्तवान्; भूमौ पतितं, भीषणरूपं राक्षसं दृष्ट्वा, रामः, रक्तसिक्तं, भूमौ विक्षिप्तं तं दृष्ट्वा, सीतां स्मरन्, लक्ष्मणस्य वचनं च चिन्तयन्। ‘एषा मारीचस्य माया, यथा लक्ष्मणः पूर्वं उक्तवान्; अद्य सः मारीचः मया हतः।’ उच्चैः ‘हा सीते! लक्ष्मण!’ इति आक्रन्दयन्, राक्षसः मृतः; तं श्रुत्वा, सीतायाः किं भविष्यति? लक्ष्मणः, महाबलः, निश्चितं निर्गमिष्यति, आकाङ्क्षया प्रेरितः; इति चिन्तयन्, धर्मात्मा रामः रोमाञ्चितः अभवत्। ततः तीव्रः भयः, चिन्ताजनितः, रामम् प्रविष्टः; हत्वा मृगरूपधारीं राक्षसम्, तं भीषणस्वरं श्रुत्वा— एवं वाल्मीकि-रामायणस्य आरण्यकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते।