रामः तु तं मृगमुत्तमं सुवर्णसमप्रभं जम्बूनदनिभं, दिव्यं, नानाविधानRat्नमाल्यभूषितं दृष्ट्वा, विस्मयेन पूरितो बभूव। स लक्ष्मणं प्रति उवाच—"को नाम, हे लक्ष्मण, एतादृशं रूपं पश्यन्, यं जम्बूनदनिभं दिव्यं नानारत्नविभूषितं, विस्मयेन न सम्पूर्येत? महान्यपि वनं प्रविश्य, राजानः मांसस्य कृते, क्रीडायाः च, धनुषा मृगान् विहन्ति। तत्रैव बहुधा प्रयत्नेन विविधा रत्नानि, धातवः, सुवर्णं च लभ्यन्ते। यद् यद् पुरुषैः श्रीमदर्थं, सम्पदुपार्जनाय, काम्यं च मनसि, तत् सर्वं शुक्रवत्, लक्ष्मण, मन्यते। यत् यत् काम्यं पुरुषः लाभाय यत्नेन प्राप्नोति, तद् एव 'वित्तम्' इति अर्थशास्त्रविद्भिः कथ्यते। "अस्य रत्नमृगस्य अमूल्ये सुवर्णचर्मणि वैदेही मया सह, तन्वी, उपविश्यति। न कदाचित् कदली, न प्रियकः, न प्रवेणी, न आविकी—एतेषां स्पर्शेऽपि अयं तुल्यः न स्यात्, इति मे मतिः। अयं मृगश्च दिव्यः, स च व्योम्नि विचरन् नक्षत्रमृगः, उभौ अपि दिव्यौ—एकः नभोमृगः, अन्यः भूमिमृगः। "यदि, यथा त्वं वदसि, एषः मृगः राक्षसस्य मायया एव उत्पन्नः, तर्हि अहम् एनं हन्तुम् अर्हामि। एषः क्रूरः मारिचः, धर्मातिक्रमशीलः, पूर्वं मुनीन् वनचरान् व्यथितवान्। बहवः राजानः, धनुर्विदः, मृगयायाम् उद्धृत्य, तेन हता इति श्रूयते; अतः अयं मृगः हन्तव्यः। पुरा चात्र वातापिः मुनिनाम् मोहयित्वा, ब्राह्मणान् गर्भस्थश्ववत् उदरात् हत्वा, अन्नरूपेण प्रविष्टवान्। स कदाचित् लोभात् महर्षिं अगस्त्यं तेजस्विनं प्रति गत्वा, तस्य भोजनं जातः। त्वया, हे वातापे, श्रेष्ठब्राह्मणाः तव बलात् अवज्ञाताः, अतः जीवन्मध्ये वृद्धत्वं प्राप्तवान्। एवंविधः राक्षसः न स्यात्, यः मम इदृशं धर्मनिष्ठस्य, संयतात्मनः, अवज्ञां कुर्यात्—यथा वातापिः। अयं च वातापिवत् अगस्त्येन नष्टः, एवं नश्यति। त्वं, लक्ष्मण, मा गाः, अपि तिष्ठ, शस्त्रधारी, मैथिलीं रक्ष। "अत्र अस्माकं कर्तव्यं वैदेह्याः आधारे स्थितम्। अहम् एषं मृगं हत्वा वा, वा गृहीत्वा वा, प्रत्यागच्छामि। त्वं, सौमित्रे, यावत् अहं शीघ्रं गत्वा मृगं आनयामि, तावत् वैदेह्याः तस्य रूपस्य त्वचा प्रति आकाङ्क्षां पश्य। अयं मृगः अद्य न जीविष्यति, तस्य त्वचैव परमं आकर्षणम्; त्वं मैथिल्या सह आश्रमे सततम् अप्रमत्तः भव। यदा अहं एकबाणेन एषं चित्रमृगं निहन्यामि, तदा तस्य चर्म आदाय शीघ्रं प्रत्यागमिष्यामि, हे लक्ष्मण। बलवान् बुद्धिमान् जटायुः दक्षिणतो भ्रमन्, त्वं अपि सर्वतः क्षणं क्षणं मैथिलीं रक्ष, अप्रमत्तः भव।" इत्येवं कृतनिर्देशः रामः, रघुवंशवर्धनः, दीप्ततेजाः, जम्बूनदखड्गं बद्ध्वा, भ्रातरं सम्यक् उपदिश्य, त्रिवलयितं धनुः स्वाभरणं गृहीत्वा, द्वौ तूणी च बध्नन्, उत्साहेन प्रस्थितवान्। वनराजं त्वरमाणं दृष्ट्वा, स राजाधिराजः भयात् अदृश्यः अभूत्, पुनः प्रकटितः। रामः, बद्धखड्गः, धनुर्धारी, तं मृगं तद्रूपशोभायुक्तं पश्यन्, अन्वधावत्। स मृगः पुनः पुनः विचलन्, कदाचित् अप्राकृतिकं आचरन्, रामं मोहयन्, पुनः पुनः आक्रष्टुम् प्रयासं चकार। स शङ्कास्पदः, विक्षिप्तः, कदाचित् व्योम्नि प्लुतः, कदाचित् दृश्यते, कदाचित् तिरोभूयते। यथा शरदिन्दुः तुच्छमेखलाभिः आवृतः, क्षणमात्रं दृश्यते, पुनः दूरात् प्रकाशते। एवं स मारिचः मृगरूपधारी, सन्दृश्य अदृश्य च भूत्वा रामं आश्रमात् दूरं नीतवान्। काकुत्स्थवंशजः, तेन मोहितः, क्रुद्धः, किञ्चित् शक्तिहीनः अभवत्; विश्रान्तुं तृणाङ्कुरेषु छायायाम् उपाविशत्। स निशाचरः मृगरूपधारी, अन्यैः मृगैः परिवृतः, समीपस्थः सन्तः, रामं पुनः पुनः रञ्जयामास। स रामः, गृहीतुं उत्सुकः, पुनः तं अन्वधावत्; तदा स भयात् पुनः तिरोभूतः। पुनः, दूरतः वृक्षान्तरात् स निर्गत्य, रामेण महातेजसा दृष्टः, तं हन्तुम् निश्चितम्। राघवः, क्रुद्धः, सूर्यरश्मिसमप्रभं, रिपुघ्नं, ब्रह्मनिर्मितं दीप्तमिषुं गृहीत्वा, दृढे धनुषि संनह्य, बलवता वेगेन तं मृगं, फूत्कारवत् श्वासन्तं, लक्ष्यम् कृत्वा, विससर्ज। स विशिष्य बाणः मृगरूपिणः हृदि वज्रसमः प्रविवेश। स मारिचः, प्रहृष्टः, ताडितः, एकतालपरिमाणं प्लुत्वा, भूमौ पतितः, विवृद्धव्रणः। स भूमौ घोरं निनादं कृत्वा, प्रायः प्राणान्तिके, तं मायामयं रूपं त्यक्त्वा, राक्षसवचनानि स्मरन्, चिन्तयामास—"कथं लक्ष्मणः अत्रतोऽपसार्येत, येन रावणः सीतां एकाकिनीं हरेत्?" इति। इति श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे चतुश्चत्वारिंशत्तमः सर्गः समाप्तः।