अथ तत्र रम्ये वने रामः, तस्य हरिणस्य रूपं निरीक्ष्य, मणिशिलासुवर्णसदृशमुखं, शङ्खमुक्ताभिवदननाभिं च पश्यन्, कः नु एतादृशस्य वर्णनातीतस्य मृगस्य कामनां न कुर्यात् इति चिन्तयामास। यः च एषः मणिकाञ्चनसङ्काशरूपः, दिव्यः, नानाविधान्मणिभूषितः, जम्बूनदीसुवर्णसन्निभः, तं दृष्ट्वा कः न विस्मयं गच्छेत् इति अपि सः सन्देहं न चकार। तदा सः लक्ष्मणं प्रति उवाच—नृपाः अपि, लक्ष्मण, मांसहेतोः क्रीडायै च, बाणान् गृहीत्वा, महावने मृगान् वियन्ति। एवं च महावने पुरुषाः यत्नेन रत्नानि, लोहानि, सुवर्णं च अन्विष्यन्ति। यत् किञ्चिद् अर्थसारं मनुष्येषु, धनवृद्ध्युपायः, मनसि काम्यं च, तत् सर्वं शुक्रवत् एव इति सोऽब्रवीत्। यद् यद् अर्थार्थी चिन्तयित्वा उपयुञ्जीत, तद् एव, लक्ष्मण, अर्थशास्त्रविद्भिः 'अर्थः' इति कथ्यते। अस्य मणिमृगस्य अमूल्यकाञ्चनचर्मणि वैदेही मम सह उपविष्यति इति अपि सः चिन्तयामास। न कदापि कदली, न प्रियक, न प्रवेणी, न आविकी—कश्चन अपि अस्य स्पर्शे समो न भवेत् इति रामः मनसि निश्चिन्त्य उवाच। एषः दिव्यः मृगः, स च दिव्यः व्योमचारी—उभौ अपि दिव्यौ, तारामृगश्च भूमिमृगश्च। यदि त्वं वदसि, लक्ष्मण, एषः राक्षसस्य मायैव, तर्हि एषः मृगः मया हन्तव्यः। अस्य हि क्रूरस्य, अधार्मिकस्य मारीचस्य, वने परिव्रजन्तः श्रेष्ठाः मुनयः पूर्वं पीडिताः। बहवः राजानः, धनुर्विदः, मृगयायाम् उद्यताः, तेन हता, तस्मात् अयं मृगः हन्तव्यः इति। पूर्वं चात्र वातापिः मुनिषु छलं कृत्वा, ब्राह्मणान् मातरि अश्ववत् उदरस्थः हत्वा। सः कदाचित् लोभेन तेजस्विनं महर्षिं अगस्त्यं प्रति गत्वा, तेन एव खादितः। त्वया, वातापे, श्रेष्ठब्राह्मणाः अवमानिताः, बलवता त्वया निगृह्य, जीवेषु वृद्धत्वं प्राप्तः। एषः न सच्च राक्षसः, लक्ष्मण, यो मां धर्मनिष्ठं दमशीलं च अवज्ञाय, वातापिवत् आचरति। सः च अगस्त्येन वातापिवत् निहतः भविष्यति; त्वं न गच्छ, अपि तु अत्रैव स्थित्वा, आयुधधारी, मैथिलीं रक्ष। अस्माकं धर्मः अत्र, रघुनन्दन, तस्याः आधारितः; अहं एषं मृगं हत्वा वा, गृहित्वा वा, आगमिष्यामि। त्वं, सौमित्रे, मम शीघ्रगमनकाले, वैदेह्याः तस्याः कान्तचर्मणि आकाङ्क्षां पश्य। अद्य एषः मृगः न जीविष्यति, तस्य चर्म एव तस्य मुख्यं सौन्दर्यम्; त्वं आश्रमे सीतया सह सततम् अप्रमत्तः भव। यदा एकेन बाणेन अहं चित्रमृगं निपातयिष्यामि, तदा तस्य चर्म गृहित्वा शीघ्रं प्रत्यागमिष्यामि, लक्ष्मण। जटायुः महाबलः बुद्धिमांश्च दक्षिणतो भ्रमन्, त्वं मैथिलीं रक्ष, सर्वतः क्षणप्रत्ययं कुरु। एवं च, श्रीरामायणस्य अरण्यकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः शृणु। एवं भ्रातरं समुपदिश्य, रघुवंशशिरोमणिः, महातेजाः, जम्बूनदसुवर्णनिर्मितं खड्गं बद्धवान्। त्रिवलयितं धनुः स्वाभरणम् आदाय, द्वौ तूणी च सम्यक् बद्ध्वा, सः वेगेन प्रस्थितवान्। सः वनराजं समुत्पतन्तं दृष्ट्वा, सः राजेन्द्रः, भीत्यात्मानं तत्र अदृश्यं कृत्वा, पुनः प्रादुरभवत्। खड्गं बद्ध्वा, धनुः गृहीत्वा, सः मृगं अनुययौ, तस्य शोभायाः सान्निध्ये तं निरीक्ष्य। सः तं मृगं पश्यन्, धनुः गृहीत्वा, महावने धावन्तं, तस्य विचित्रं आचरणं ददर्श—कदाचित् स्वभावात् वियुक्तं, कदाचित् आकर्षकं। सः सन्दिग्धः, उद्विग्नः, आकाशमिव उत्पत्य, कदाचित् दृश्यते, कदाचित् गुह्येषु अन्तर्हितः। शरदिन्दुमिव, यदा कदाचित् मेघैः आवृतः, सः क्षणमेकं दृश्यते, पुनः दूरात् प्रकाशते। एवं दृश्यमानः, अदृश्यमानश्च, मारीचः मृगरूपधारी, रामं आश्रमात् दूरं निनाय। ककुत्स्थवंशजः, तेन मोहितः, कोपितः च, असहायः अभवत्; तदा सः श्रान्तः, तृणशय्यायाम् छायां अन्विष्य, क्षणं विश्राम्य स्थितवान्। सः निशाचरः मृगवेषधारी, तं रामं विक्षोभयामास; अन्यैः मृगैः परिवृतः, सन्निकटे एव दृश्यते स्म। रामः तं गृहीतुं उत्सुकः, पुनः तं अभ्यधावत्; किन्तु सः भीत्या तस्मिन्नेव क्षणे पुनरन्तर्धाय। पुनः, दूरतः, वृक्षपृष्ठतः निर्गत्य, महातेजाः रामः तं पश्यन्, हन्तुं निश्चितवान्। राघवः, क्रुद्धः, तेजस्विनं शरं आदत्त, सः सूर्यरश्मिसदृशः, रिपुघ्नः आसीत्। सः शरं दृढे धनुषि स्थापयित्वा, बलवता संधाय, सः मृगः, श्वासन् इव सर्पः, लक्ष्यम् अभवत्। सः ज्वलन्तं, दीप्तं, ब्रह्मनिर्मितं अस्त्रं मुमोच; उत्तमः सः बाणः मृगरूपिणं मारीचं विदारयामास। सः वज्रप्रतिमेन शरेण मारीचस्य हृदि पतितः; तदा तस्य प्रहरणात् मारीचः तलमात्रमुत्पत्य, भूमौ पतितः। सः भीमं शब्दं कृत्वा, प्रायः प्राणैः विहीनः, मृगमायाम् उत्सृज्य, सः मारीचः निपपात।