रामः तं मृगं पश्यन् विस्मयमयम् अद्भुतरूपम् अपश्यत्। यदा सः मृगः जिह्वाम् विवृत्य, शतभास्करसम्पन्नमेघवत् मुखात् दीप्तिमन्तं जिह्वां प्रकटयति स्म, तदा तस्य रूपस्य सौन्दर्यं प्रकटमासीत्। तस्य नीलस्वर्णसदृशं मुखम्, शंखमुक्तासदृशं उदरं च दृष्ट्वा, कः न तं वर्णयितुं अशक्तः काञ्चनमृगं इच्छेत्? तस्य रूपं जम्बूनदस्वर्णसमप्रभं, दिव्यम्, नानारत्नमण्डितम् दृष्ट्वा, कः न विस्मयं गच्छेत्? रामः लक्ष्मणं प्रति कथयति स्म—"हे लक्ष्मण, मांसस्य कृते, क्रीडायाः च हेतोः, राजानः धनुषा मृगान् महावने वधन्ति। तत्रैव महावने, पुरुषाः यत्नेन नानाविधं धातुम्, रत्नानि, सुवर्णं च अन्विष्यन्ति। यत् किञ्चिद् पुरुषेषु धनस्य सारभूतम्, सम्पदः वृद्धये साधनं, मनसि काम्यम्, तत् शुक्रस्य इव भवति। यद् अर्थाय यत् यत् अन्विष्यते, तद् एव 'धनम्' इति अर्थशास्त्रविद्भिः कथ्यते।" "अस्य मृगस्य अमूल्ये सुवर्णचर्मणि, अहं वैदेह्याः साकं उपवेष्यामि। स्पर्शे अस्य मृगस्य तुल्यं न कदाचित् कदली, न प्रियकः, न प्रवेणी, न आविकी इति मन्ये। एषः मृगः च, स च दिव्यः व्योम्नि गच्छन् नक्षत्रमृगः, उभौ अपि दिव्यौ। यदि यथात्वं त्वया उक्तं, एषः राक्षसस्य माया अस्ति, तर्हि अहम् एनं मृगं हन्तुम् आवश्यकम्।" "एषः क्रूरः मारीचः, धर्मविरुद्धस्वभावः, पूर्वं वने विहरन्तः ऋषिमुख्यान् हिंसितवान्। बहवः राजानः, धनुर्विदः, मृगयायाम् उत्थाय तेन हता इति, अतः एषः मृगः हन्तव्यः। अत्र पूर्वं वातापिः मुनिनः छित्वा, उदरे ब्राह्मणान् हत्वा, मातुः गर्भस्थशुकवत्, तान् वधितवान्। सः कदाचित् लोभात् महातेजसं अगस्त्यं मुनिम् उपगम्य, तस्य आहारः जातः।" "हे वातापे, त्वया ब्राह्मणश्रेष्ठाः अपमानिताः, बलात् निगृहीताः, तस्मात् जीवेषु वयोवृद्धः अभवः। एवंविधः न सत्त्वतः राक्षसः, यः मां धर्मनिष्ठं, जितेन्द्रियम्, उपेक्षेत, यथा वातापिः। सः अपि अगस्त्येन वातापिवत् विनाशं प्राप्स्यति। त्वं लक्ष्मण, न गन्तव्यः, इहैव स्थित्वा, सशस्त्रः, मैथिलीं रक्ष।" "अत्र अस्माकं कर्तव्यं, हे रघुनन्दन, तस्याः आधारे स्थितम्। अहं एतं मृगं हनिष्यामि वा गृह्णीयामि वा। त्वं सौमित्रे, यावत् अहं शीघ्रं गत्वा मृगं आनयामि, तावत् वैदेह्याः तस्य सुनिर्मलचर्मणः आकाङ्क्षां पश्य। एषः मृगः अद्य न जीविष्यति, तस्य चर्म एव मुख्यं आकर्षणम्। त्वं सीतया सह आश्रमे सततम् अप्रमत्तः भव।" "यदा अहं एकेन बाणेन चित्रमृगं निहन्याम्, तदा तस्य चर्म गृहित्वा शीघ्रं प्रत्यागच्छामि, हे लक्ष्मण। बलिनि बुद्धिमति च जटायुषि दक्षिणं प्रदक्षिणं कुर्वति, त्वम् अपि सततम् अप्रमत्तः भूत्वा, मैथिलीं रक्ष, सर्वतः सावधानः भव।" एवं लक्ष्मणं सम्यक् उपदिश्य, रघुनन्दनः, महातेजाः, जम्बूनदस्वर्णनिर्मितं खड्गं बद्ध्वा, त्रिभङ्गलक्ष्यं धनुः स्वाभूषणम् आदाय, द्वौ तूणी च सम्यक् बद्ध्वा, उत्साहेन गतिम् आरभत। सः वनराजं मृगं वेगेन समीपं गच्छन्तं दृष्ट्वा, राजा राज्ञां, भयात् अदृश्यः जात्वा पुनः प्रादुरासीद्। रामः खड्गं बद्ध्वा, धनुः हस्ते, तं मृगं तस्य पुरतः शोभमानं अनुसरन् गतवान्। सः धनुर्धरः, वनमहति धावन्तं तं मृगं पश्यन् पुनः पुनः, तस्य विचित्रवृत्तिं, मोहयन्तं च अपश्यत्। सः सन्दिग्धः, विक्षिप्तः, कदाचित् आकाशमिव उत्पत्य, कदाचित् दृष्टः, कदाचित् गुहासु अदृश्यः, तं मृगं पश्यन्। यथा शरदिन्दुः विहगमेघैः आच्छादितः किञ्चित् शोभते, तथा सः मृगः किञ्चित् दृश्यते, पुनः दूरात् प्रकाशते स्म। एवं दृश्यमानः अदृश्यमानश्च, मारीचः मृगरूपधारी रामं आश्रमात् दूरं निनाय। ककुत्स्थवंशजः, तेन मोहितः, क्रुद्धः च, किंचित् अशक्तः अभवत्; विश्रान्त्यर्थं तु तृणशय्यायाम् छायायाम् उपविवेश। तदा निशाचरः मृगरूपधारी, अन्यैः मृगैः परिवृत्य, समीपे तं पुनः प्रकटयामास। तं गृहीतुं उत्सुकं दृष्ट्वा, सः पुनः वेगेन अग्रे धावितवान्; तस्मिन्नेव क्षणे, भयात् पुनः अदृश्यः अभवत्। पुनः च, दूरतः, वृक्षस्य पार्श्वात् निर्गत्य, महातेजाः रामः तं दृष्ट्वा, हन्तुं निश्चितवान्। क्रुद्धः राघवः, सूर्यरश्मिसदृशं दीप्तं शरं, रिपुघ्नम्, आदाय, दृढे धनुषि आरोपयामास। सः बाणः, ब्रह्मणा निर्मितः, ज्वलनप्रभः, तं मृगम् उद्दिश्य, बलवता वेगेन सन्धाय, मृगस्य श्वसन्तं नागवत् देहम् उद्दिश्य निक्षिप्तः। सः उत्तमः बाणः मारीचस्य हृदये वज्रवत् पतितः। सः मारीचः, ताडितः, तिलपरिमाणम् उत्पत्य, भूमौ विनिपत्य, गभीरव्रणितः मृत्युम् उपागमत्। इति श्रीवाल्मीकि-रामायणे आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः समाप्तः।