सीता तदा राघवं प्रति हर्षपूर्णया वाचा प्रार्थयामास—"यदि त्वं, पुरुषसिंह, एतं मृगश्रेष्ठं जीवमादाय शक्नोषि, तर्हि अस्य शोभनं चर्म तव भविष्यति। अथवा यदि एषः मृगो हन्येत, तदा तस्य सुवर्णमयं चर्म दर्भासन उपवेश्य पूजितुमिच्छामि। मम एषः तीव्रोऽभिलाषः, यो हि स्त्रीणां न शोभते, तथापि अस्य मृगस्य रूपदर्शनात् मम चित्तं विस्मयेन पूर्णम्।" सा पुनः तस्य हिरण्यरश्मिमृगस्य सुवर्णकेशं, विभूषितरत्नशृङ्गं, तारुण्यतेजसा सूर्यसमप्रभं, नक्षत्रपथदीप्तिसमानम् रूपं वर्णयन्ती तस्थौ। सीतायाः वचः श्रुत्वा, तं च अद्भुतमृगं दृष्ट्वा, स्वयं राघवस्यापि चित्तं विस्मयेन स्पृष्टम्। तस्य रूपमोहितः, सीतया च प्रेरितः, राघवः प्रमुदितः सौमित्रिं लक्ष्मणं हर्षेण संबोधितवान्—"पश्य लक्ष्मण, वैदेह्याः कियत् आकाङ्क्षा! अस्य मृगस्य परमं सौन्दर्यं दृष्ट्वा, एषः अद्य न भविष्यति। नन्दनवनान्तरेषु, न चैत्तरथाश्रमे, न च पृथिव्यां कस्यचित् मृगस्य अस्य समोऽस्ति, हे सौमित्रे। अस्य मृगस्य रोमावलयः, प्रतिलोमानुलोमानि च, विविधसुवर्णबिन्दुभिः शोभितानि। पश्य, यदा सः जृम्भते, तदा तस्य जिह्वा ज्वलनशिखासमा मुखात् निष्क्रान्ता, शतभास्करमेघवत्। अस्य नीलसुवर्णवदनं, शङ्खमुक्तासदृशं उदरं—कः न काङ्क्षां कुर्यात् अस्य वर्णनीयस्य मृगस्य विषये? कः न विस्मयं गच्छेत्, यः एतद् दिव्यमणिविचित्रं जाम्बूनदसुवर्णप्रभं रूपं पश्येत्? मांसार्थं क्रीडार्थं च राजानः धनुष्मन्तः, हे लक्ष्मण, महावने मृगान् वधन्ति। महावने विविधरत्नलौहसुवर्णानि प्रयत्नेन अन्विष्यन्ते। यत् किंचित् पुरुषैः धनसारभूतं, सम्पत्तिवृद्धये साधनं, मनसि काम्यम्, तत् शुक्रवत् लक्ष्मण। यदर्थं कश्चन अर्थी प्रयत्नं करोति, तद् 'धन' इति अर्थशास्त्रविद्भिः कथ्यते, हे महाबाहो लक्ष्मण। एषः मृगरत्नस्य अमूल्यं सुवर्णचर्म, तस्मिन्न् उपविष्टा मया सह वैदेही तन्वी भविष्यति। न कदापि कदली, न प्रियक, न प्रवेणी, न आविकी—कोऽपि स्पर्शे अस्य तुल्यः न भवति। एषः मृगः, दिव्यश्च स मृगः यः गगने गच्छति—उभौ देवस्वरूपौ; नक्षत्रमृगः पृथिवीमृगश्च। यदि, यथा त्वं वदसि, लक्ष्मण, एषः राक्षसस्य मायया निर्मितः, तर्हि मया एषः मृगः वध्यः। यः हि क्रूरः मारीचः, अधार्मिकस्वभावः, सः पूर्वं मुनिश्रेष्ठान् वनचारिणः व्यथितवान्। बहवः धनुर्धरराजानः मृगव्याय उद्युक्ताः तेन हताः; अतः एषः मृगः हन्तव्यः। पूर्वं अत्र वातापिः मुनिभिः छन्नः, ब्राह्मणान् उदरेषु हत्वा, मातरि कदलीमृगवत्। सः कदाचित् लोभात् दीप्तिमन्तं महर्षिं अगस्त्यं समाश्रित्य तस्य आहारः अभवत्। हे वातापे, त्वया ब्राह्मणश्रेष्ठाः तव बलात् तिरस्कृताः, अतः जीवन्मध्ये जरां प्राप्तवान्। यः मां धर्मनिष्ठं जितेन्द्रियम् उपेक्षेत—सः राक्षसः न भवति, यथा वातापिः नासीत्। सः नश्यति, यथा अगस्त्येन वातापिः नाशितः; त्वं न गन्तव्यम्, अपि तिष्ठ, शस्त्रपाणिः मैथिलीं रक्ष। अस्यां वैदेह्यां धर्मः अस्माकं प्रतिष्ठितः; अहं वा एषं मृगं हनिष्यामि वा गृहीत्वा आनयिष्यामि। यावत् अहं शीघ्रं गच्छामि, सौमित्रे, मृगं आनयितुं, तावत् त्वं वैदेह्याः तस्य शोभनचर्मणः स्पृहां पश्य। एषः मृगः अद्य न जीविष्यति, तस्य चर्म एव तस्य मुख्यं आकर्षणम्; त्वं आश्रमे सीतया सह सततम् सावधानः भव। यदा अहं एकेन बाणेन चित्रमृगं हनिष्यामि, तदा तस्य चर्म आदाय शीघ्रं प्रत्यागमिष्यामि, हे लक्ष्मण। जटायुषा महाबलेन प्रज्ञावता दक्षिणतो भ्रमतः, त्वं अपि सर्वतः क्षणं क्षणं मैथिलीं रक्ष, सावधानः भव।" एवं चतुश्चत्वारिंशत्तमं सर्गं वाल्मीकि रामायणे, अरण्यकाण्डे शृणु। एवं भ्रातरं समादिश्य, रघुवंशप्रभवः, महातेजाः, जाम्बूनदनिष्कृतं खड्गं बद्धवान्। ततः स्वकं त्रिभङ्गलक्ष्यं धनुः गृहीत्वा, स्वाभरणं समबध्य, द्वौ तूणी च बद्ध्वा, वेगेन प्रस्थितवान्। वनराजं तं शीघ्रं धावन्तं दृष्ट्वा, राजाधिराजः भयात् अदृश्यः जातः, पुनः प्रादुरभवत्। खड्गं बद्ध्वा, धनुः गृहीत्वा, सः मृगं अन्वधावत्, तस्य शोभनं रूपं पुरतः पश्यन्। सः वनमहत् तं मृगं धनुष्पाणिः अन्वियाय, सः कदाचित् विचित्रवृत्तिं कुर्वन्, कदाचित् आकर्षयन् दृष्यमानः। सः सन्दिग्धः, उद्विग्नः, कदाचित् आकाशमिव प्लवमानः, कदाचित् दृश्यते, कदाचित् वनभागेषु तिरोभूतः। यथा शरदिन्दुः विततानि मेघैः छादितः, तथैव क्षणमेकं दृश्यते, पुनः दूरतः प्रकाशते।