तदा सीता, तं दिव्यरूपधरं मृगं दृष्ट्वा, प्रहर्षसमन्विता रामं प्रार्थयामास—"आर्य, एषः मृगः भरतस्य, मम श्वशुर्याणां, मम च, आश्चर्यजनकः भविष्यति। यदि त्वं एनं श्रेष्ठमृगं जीवमानेन गृह्णीयाः, तदा अस्य सुरभिशुभ्रं चर्म मम भविष्यति। अथवा यदि एषः मृगः वध्यते, तर्हि तस्य सुवर्णचर्म मयि कुशासन उपविष्टायाः पूजनीयम् इच्छामि। एषा मम तीव्राऽभिलाषा स्त्रीणां न युक्ता, मन्ये; तथापि अस्य मृगस्य रूपेण मम मनः विस्मितम् अभवत्। अस्य सुवर्णवर्णानि रोमाणि, मनोज्ञरत्नमयश्रृङ्गे, नवतरसूर्यसदृशवर्णः, नक्षत्रपथदीप्तिमान् च अस्ति। एवं सीतायाः वचः शृत्वा, तं च अद्भुतरूपधरं मृगं दृष्ट्वा, रामस्य अपि चित्तं विस्मयेन व्यापन्नम् अभवत्। सः सीतया प्रेरितः, तस्याः अभिलाषं ज्ञात्वा, प्रमुदितः लक्ष्मणं प्रति वाक्यम् अब्रवीत्—"पश्य लक्ष्मण, वैदेह्याः कातरं मनः; अस्य परमदुर्लभं रूपं दृष्ट्वा, अद्य एषः मृगः स्थातुं न शक्नुयात्। नन्दनवनान्तरे, चित्ररथाश्रमे, अन्यत्र वा, हे सौमित्रे, पृथिव्यां कश्चन मृगः अस्य समः अस्ति वा? अस्य मृगस्य विपुलानि सुवर्णवर्णानि रोमाणि, विविधैः सुवर्णबिन्दुभिः शोभितानि दृश्यन्ते। पश्य, यदा एषः मृगः जृम्भते, तदा तस्य जिह्वा ज्वलनशिखासदृशी, शतधारमेखलामिव, मुखात् निष्क्रान्ता दृश्यते। नीलमणिसुवर्णसदृशमुखः, शङ्खमुक्ताफलोपमनाभिः—एवंविधस्य वर्णनातीतस्य मृगस्य कः न कामयेत? यः कश्चन एतादृशं दिव्यरत्नमयमृगं पश्येत्, सः कः न विस्मयं गच्छेत्? मांसहेतोः, क्रीडार्थं च, राजानः, लक्ष्मण, धनुषा मृगान् महावने वधन्ति। अस्मिन महावने, पुरुषाः प्रयत्नेन रत्नानि, मणीन्, सुवर्णं च अन्विष्यन्ति। यत् किञ्चित् पुरुषेषु धनसारभूतं, सम्पत्तिवर्धनहेतुः, मनसि काम्यं च अस्ति, तत् शुक्रस्यैव इव लक्ष्मण, पुरुषैः अभिलष्यते। यद् यत् अर्थलाभाय अन्विष्यते, तद् अर्थशास्त्रविद्भिः अर्थ इति निर्दिश्यते, हे महाबाहो लक्ष्मण। अस्य मृगरत्नस्य अमूल्यं सुवर्णचर्म, तस्मिन् वैदेही मया सह उपवेष्यति। न कदाचित् कदली, न प्रियक, न प्रवेणी, न आविकी—कश्चिदपि स्पर्शे अस्य तुल्यः भविष्यति। एषः शोभनमृगः, अमुष्मिन् दिव्ये गगनचरमृगे च—उभौ दिव्यौ: नक्षत्रमृगः, भूमिमृगश्च। यदि यथावद् वदसि, लक्ष्मण, एषः राक्षसस्य माया, तर्हि मया एषः मृगः हन्तव्यः। एषः क्रूरः मारीचः, अधर्मात्मा, पूर्वं वने चरन्तः ऋषीन् अपि पीडितवान्। बहवः राजानः, धनुर्धराः, मृगयायामुत्थाय, तेन निहताः; तस्मात् एषः मृगः हन्तव्यः। अत्रैव पूर्वं वातापिः मुनिषु मायया प्रविश्य, ब्राह्मणान् उदरस्थः अश्वः इव जननीं, हत्वा निगलितवान्। सः कदाचित् लोभात् महातेजसम् अगस्त्यं मुनिं उपगम्य, तेन खादितः। हे वातापे, त्वया श्रेष्ठब्राह्मणाः तव बलात् अवज्ञाताः, अतः जीवन्मध्ये जरां प्राप्तवान् असि। एवंविधः राक्षसः न भवति, लक्ष्मण, यः मम सदृशं धर्मनिष्ठं जितेन्द्रियं च अवमन्येत; यथा वातापिः। सः च अगस्त्येन यथा विनाशितः, तथैव एषः मृगः मया निहन्यते; त्वं मा गच्छ, अपि तिष्ठ, आयुधधारी सतर्कः मैथिलीं रक्ष। अस्माकं धर्मः अत्र, हे रघुनन्दन, तस्याः आधृतः; अहं वा एतं मृगं हनिष्यामि, वा गृह्णीयाम्। त्वं सौमित्रे, यावत् अहं शीघ्रं गत्वा मृगं आनयामि, तावत् वैदेह्याः मनोहरचर्मणि तृष्णां पश्य। अद्य एषः मृगः जीवितुं न शक्नोति; अस्य चर्म एव प्रमुखं आकर्षणम्; त्वं आश्रममध्ये सीतया सह सततं जागरूकः भव। यदा अहं एकेन बाणेन चित्रमृगं निहन्यां, तदा तस्य चर्म आदाय शीघ्रं प्रत्यागमिष्यामि, हे लक्ष्मण। बलवान् बुद्धिमान् च जटायुः दक्षिणं प्रदक्षिणीकुर्वन्, त्वं अपि मैथिलीं रक्ष, सर्वतः क्षणं क्षणं सतर्कः भव। एवमुक्त्वा भ्रातरं रघुनन्दनः, महातेजाः, जाम्बूनदनिर्मितं खड्गं बद्ध्वा, त्रिभुजं धनुः स्वलङ्कारं गृहित्वा, द्वौ तूणी च बद्ध्वा, उत्साहेन निर्गतः। वनराजं तं मृगं त्वरमाणं दृष्ट्वा, सः राजर्षिः भीतया अदृश्यः सञ्जातः, पुनः च दृश्यमानः अभवत्। खड्गबद्धः, धनुर्धारी रामः, तं मृगं अनुययौ; तस्य दिव्यं रूपं पश्यन्, सः वनमध्येन धावन्, तं मृगं दृष्टवन्। पुनः पुनः सः मृगः अन्वीयमानः, कदाचित् स्वभावातिरेकं दर्शयन्, रामं आकर्षयन्, कदाचित् दृश्यते, कदाचित् अन्तर्धानं गच्छन्। क्वचित्, सः मृगः सन्दिग्धः, उद्विग्नः, आकाशमिव प्लवन्तः, क्वचित् दृश्यते, क्वचित् वनभागेषु अन्तर्धानं गच्छन्। एवं सर्गे चतुश्चत्वारिंशे समाप्ते, वाल्मीकि रामायणे, अरण्यकाण्डे।