सीता तदा रामं धर्मात्मानं महाबाहुं सस्नेहम् इदम् उवाच—"आर्यपुत्र, एषः शोभनः मृगः मम मनः आकर्षति। त्वं यद्येनं गृहीत्वा आनयेत्, अस्माकं क्रीडायै स्यात्। अस्माकं आश्रमपदे शुभदर्शनाः चमरा: सृमरा: चान्ये च मृगास् समन्ततः विचरन्ति। भल्लूका:, हरिणगणा:, वानराः, किन्नराश्चापि, महाबाहो, सुन्दररूपाः महाबलाः अत्र विचरन्ति। "न तु अहम् एवंविधं मृगं पूर्वं दृष्टवती—न तेजसा, न धैर्येण, न प्रभया—यथा एषः श्रेष्ठः मृगः। अस्य विचित्रं अद्भुतं शरीरं मणिसदृशं मम पुरतः प्रकाशते, शान्तं वनं चन्द्रमाः इव दीप्तयति। अहो रूपम्! अहो सौन्दर्यम्! अस्य स्वरः प्रभा च रमणीयौ; एषः विचित्रवर्णः मृगः मम हृदयं हरति इव। यदि त्वं एनं जीवग्राह्यं कुर्याः, तर्हि अतीव आश्चर्यं भविष्यति। "यदा अस्माकं वनवासः समाप्तः स्यात्, राज्यं प्रतिगच्छामः, तदा एषः मृगः राजमहति अलंकारः भविष्यति। भरतस्य, मातृभ्यः च मम च, आर्य, एषः दिव्यः मृगरूपः आश्चर्यहेतुर्भविष्यति। यदि त्वं एनं श्रेष्ठं मृगं जीवग्राह्यं कृत्वा आनयेत्, नरशार्दूल, तदा अस्य छवि त्वदीया भविष्यति। यदि एषः प्राणान् त्यजति, तदा अहम् अस्य सुवर्णच्छविं कुशासन उपरि पूजयितुम् इच्छामि। एषा मम तीव्रा आकाङ्क्षा, यद्यपि स्त्रियां न उचितम्, तथापि अस्य रूपेण मम चित्तं विस्मितम् अभवत्। "पश्य, अस्य सुवर्णकेशः, मणिमयशृङ्गः, नवयौवनसूर्यसदृशवर्णः, नक्षत्रपथदीप्तिः च।" एवं सीतायाः वचः श्रुत्वा, तस्याः वचनैः, तस्याः आश्चर्यजनकं मृगं च दृष्ट्वा, राघवस्य अपि मनः विस्मयेन आविष्टम्। सः तस्य रूपेण आकृष्टः, सीतया च प्रेरितः, प्रमुदितः लक्ष्मणं वाक्यम् अब्रवीत्—"पश्य लक्ष्मण, वैदेह्याः उत्कण्ठां; अस्य परमशोभनस्य मृगस्य रूपं दृष्ट्वा, नूनम् अद्य सः न स्थितुम् अर्हति। नन्दनवनस्य काननेषु, नैव चित्ररथस्य आश्रमे, पृथिव्याम् अपि, सौमित्रे, एवंविधः मृगः कुतः अस्ति? "एते मृगस्य सुन्दराः रोमावलयः प्रतिलोमानुलोमान् च, सुवर्णवर्णैः बिन्दुभिः विभूषिताः, दीप्तिमन्तः दृश्यन्ते। पश्य, यदा सः जृम्भते, तदा तस्य ज्वलितशिखासदृशी जिह्वा मुखात् निष्क्रान्ता, शतभास्करमेघ इव। अस्य नीलमणिसुवर्णसदृशं मुखं, शङ्खमुक्ताफलसन्निभं उदरं; एवंविधान् मृगं को न कामयेत्? कः वा एषः सुवर्णप्रवाहसमुद्भूतः, दिव्यः, नानारत्नमण्डितः मृगः दृष्ट्वा न विस्मयं गच्छेत्? "माांसार्थं क्रीडार्थं च, नृपाः सौमित्रे, महावने धनुषा मृगान् हन्ति। तत्रैव विविधाः रत्नानि, लोहानि, सुवर्णं च प्रयत्नेन अन्विष्यते। यद् यद् पुरुषैः श्रेयः अर्थाय अन्विष्यते, यद् वित्तवृद्धये साधनं, यच्च मनसि काम्यते, तत् शुक्रवत् लक्ष्मण, पुरुषार्थसारः इति कथ्यते। यद् यद् लब्धुं यत्नः क्रियते, तत् अर्थशास्त्रविद्भिः 'अर्थ' इति उच्यते, महाबाहो लक्ष्मण। "एषः मणिमृगस्य अमूल्यः सुवर्णच्छविः उपरि मया सह सुकुमारवती वैदेही उपविष्टा भविष्यति। न कदापि कदली, प्रियक, प्रवेणी, आविकी वा, अस्य स्पर्शे समं भवेत्, इति मे निश्चितम्। एषः दिव्यः मृगः, दिव्यः चासौ व्योम्नि गच्छन्—नक्षत्रमृगः भूमिमृगश्च—उभौ समौ। "यदि यथावद् त्वया उक्तं, सौमित्रे, एषः राक्षसस्य माया, तर्हि मया एषः हन्तव्यः। अस्य क्रूरस्य मारीचस्य, अधार्मिकस्वभावस्य, वने विहृत्य मुनीनां पूर्वं विघातः कृतः। बहवः नृपाः, धनुर्विदः, मृगयायाम् उद्युक्ताः, तेन निहताः; अतः अयं मृगः हन्तव्यः। "पूर्वं अत्र वातापिः ऋषीन् मोहयित्वा, ब्राह्मणान् उदरेण निहत्य, मातुः गर्भस्थशिशुवत्, नाशयामास। सः कदाचित् लोभात् तेजस्विनम् अगस्त्यं महर्षिं समीपं गत्वा, तस्य भक्ष्यं जातः। वातापे, त्वया श्रेष्ठब्राह्मणाः अवज्ञाताः, बलात् जिता: च; अतः जीवन्मध्ये वृद्धत्वम् आप्तः असि। एवंविधः राक्षसः न स्यात्, लक्ष्मण, यः धर्मनिष्ठं, जितेन्द्रियम्, मम अपमानं कुर्यात्, यथा वातापिः अकुर्वत्। सः तु अगस्त्येन वातापिवत् विनश्यिष्यति; त्वं मा गच्छ, अपि तु शस्त्रपाणिः, मैथिलीमेकां रक्ष। "अत्र अस्माकं धर्मः, रघुनन्दन, तस्याः आधारः; अहम् एनं मृगं हत्वा वा, जीवग्राह्यं कृत्वा वा, प्रत्यागमिष्यामि। यावत् अहम् शीघ्रं गत्वा मृगं आनयामि, सौमित्रे, त्वं वैदेह्याः अस्य छवि प्रति उत्कण्ठां पश्य। एषः मृगः अद्य न जीविष्यति, यतः अस्य छवि एव मुख्यं; त्वं आश्रमे सीतया सह सततम् अप्रमत्तः भव। "यदा अहम् एकबाणेन चित्रमृगं निहत्य तस्य छवि आदाय शीघ्रं प्रत्यागमिष्यामि, लक्ष्मण।" एवमुक्त्वा, धर्मात्मा रामः लक्ष्मणं समाश्वास्य, सीतायाः प्रार्थनां पूरयितुं, तं मृगं गृहीत्वा आनयितुम् उद्युक्तः अभवत्।