यदा काकुत्स्थः एवं वक्तुम् आरभ्यते स्म, तदा सुमधुरस्मितया सीता, हृष्टा च मोहिता च मनसा, तं वारयित्वा प्रत्युवाच। “आर्यपुत्र, एषः शोभनः मृगः मम हृदयं आकर्षति; त्वं बलवन्तः, अस्य मृगस्य आनयन्, अस्माकं क्रीडायै भवेत्। अस्माकं आश्रमे शुभदर्शना मृगाः समन्तात् विचरन्ति—चमरा, सृमरा, अन्ये च बहवः। भल्लूका, मृगगणाः, कपिः, किंनराः अपि, बलवन्तः, रूपसम्पन्नाः, अत्र विचरन्ति। “राजन्, अहम् अन्यं मृगं न दृष्टवान्—न तेजसा, न धैर्येण, न प्रभया—यथा एषः मृगश्रेष्ठः। अस्य बहुवर्णमयं अद्भुतं शरीरम् रत्नवत् मम पुरतः दीप्तिमान्, निःशब्दवनं आलोकयति, चन्द्रवत् भासते। अहो, अस्य रूपम्! अहो, अस्य सौन्दर्यम्! अस्य स्वरः, प्रभा च रमणीयम्; एषः अद्भुतः, विचित्रवर्णः मृगः मम मनः हरति। यदि त्वं एषं जीवन् गृह्णासि, तर्हि अद्भुतम्, आश्चर्यजनकं च भविष्यति। यदा वनवासः समाप्तः, राज्यं प्रतिगच्छामः, तदा एषः मृगः राजमहले भूषणं भविष्यति। “भरताय, आर्यपुत्र, मम श्वशुर्याः, मम च, देव, एषः दिव्यः मृगरूपः आश्चर्यं जनयिष्यति। यदि त्वं एषं मृगश्रेष्ठं जीवन् गृह्णासि, नरश्रेष्ठ, तदा अस्य शोभनं चर्म तव भविष्यति। यदि एषः प्राणान् त्यजति, तदा अहम् अस्य सुवर्णचर्मणि, तृणशय्यायाम्, पूजाम् कर्तुम् इच्छामि। एषः कामः तीव्रः, स्त्रीणां न उचितः, अहम् मन्ये; तथापि अस्य रूपेण मम मनः आश्चर्येण पूर्णम्। “सुवर्णकेशः, रत्नमणिहस्तः, नवयुवा सूर्यसङ्काशः, तारापथदीप्तिः—एतेन मृगः शोभते।” सीतायाः वचनानि श्रुत्वा, अद्भुतं मृगम् दृष्ट्वा, राघवस्य अपि मनः आश्चर्येण आकृष्टम्। तस्य रूपेण मोहितः, सीतया प्रेरितः, राघवः हृष्टः लक्ष्मणम् अब्रवीत्—“पश्य लक्ष्मण, वैदेह्याः उत्कण्ठाम्; अस्य परमसौन्दर्यस्य कारणात्, एषः मृगः अद्य न स्थास्यति। वनान्तरे, नन्दनवनस्य कुंजेषु, चित्ररथाश्रमे वा, भूमौ कः मृगः अस्य तुल्यः अस्ति, सौमित्रे? “शोभनानि रोमराजानि, विपरीतानि च, समदर्श्यन्ते; विविधसुवर्णबिन्दुभिः अलङ्कृतः एषः मृगः। यदा सः जृम्भते, तदा तस्य जिह्वा—दीप्तशिखासमानः—मुखात् निर्गच्छति, शतभास्करमण्डलवत्। नीलमणिसुवर्णसदृशं मुखम्, शङ्खमुक्ताभिः सदृशं उदरम्—कः न इच्छेत् एतादृशं अवर्णनीयम् मृगम्? “यः एतं रूपम् पश्येत्—जम्बूनदीसुवर्णप्रभम्, दिव्यम्, विविधरत्नैः अलङ्कृतम्—कः न आश्चर्येण पूर्णः स्यात्? मांसार्थं, क्रीडार्थं च, राजानः, लक्ष्मण, धनुषा मृगान् वनान्तरे हन्ति। महान् वनः, प्रयत्नेन, विविधरत्नानि, सुवर्णम्, खन्यन्ते। “यत् पुरुषेषु धनसारः मन्यते, यत् धनवृद्ध्युपायः, यत् मनसि इच्छ्यते, लक्ष्मण, तद् शुक्रे यथावत्। यत् साधकः लाभार्थं यत्नं करोति, तद् अप्रतिहतं धनम् इति अर्थशास्त्रविदः मन्यन्ते, आर्य लक्ष्मण। एषः अमूल्यः सुवर्णचर्मा मृगरत्नः, यस्मिन् वैदेही, तन्वी, मया सह उपविष्यति। “न कदली, न प्रियका, न प्रवेणी, न आविकी—कस्यापि स्पर्शः अस्य तुल्यः न भवेत्, अहम् मन्ये। एषः शोभनः मृगः, दिव्यः, आकाशे चरन्, तारामृगः, भूमिमृगः—उभौ दिव्यौ। यदि, यथा त्वं वदसि, लक्ष्मण, एषः राक्षसस्य मायया उत्पन्नः, तदा मृगः हन्तव्यः। “एषः क्रूरः मारीचः, अधार्मिकः, वनान्तरे चरन्तः ऋषयः पूर्वं तेन विघातिताः। बहवः राजानः, धनुष्मन्तः, मृगयायाम् उद्युक्ताः, तेन हताः; अतः एषः मृगः हन्तव्यः। अत्र पूर्वं वातापिः, तपस्विनः मोहयित्वा, ब्राह्मणान् उदरान्तः हत्वा, मातरि कुलिशः इव। “सः एकदा लोभात् महर्षिं अगस्त्यं, तेजस्विनम्, समीपम् उपेत्य, तस्य भोजनम् अभवत्। त्वया, वातापे, ब्राह्मणश्रेष्ठाः अवमानिताः, बलात् निहताः; अतः जीवमात्रेषु वृद्धत्वम् प्राप्तः। एतादृशः न राक्षसः, लक्ष्मण, यः मम—धर्मनिष्ठस्य, संयतस्य—अवमानं कुर्यात्, यथा वातापिः। सः विनष्टः भविष्यति, यथा अगस्त्येन वातापिः नष्टः; त्वं न गच्छ, किन्तु अत्रैव स्थित्वा, शस्त्रधारी, मैथिलीं रक्ष। “अत्र अस्माकं धर्मः, रघुवंशरमण, तया निर्भरः; अहम् एषं मृगम् हनिष्यामि वा गृह्णीयामि वा। यदा अहम् शीघ्रं गच्छामि, सौमित्रे, मृगम् आनयितुम्, तदा वैदेह्याः सुचर्मणि उत्कण्ठाम् पश्य। एषः मृगः अद्य न जीविष्यति, तस्य चर्म एव आकर्षणम्; त्वं आश्रमे सीतया सह सावधानः स्थातव्यः।” एवं राघवः लक्ष्मणाय उपदिश्य, सीतायाः उत्कण्ठाम्, मृगस्य अद्भुतरूपम्, तस्य चर्मणः आकर्षणम् च दृष्ट्वा, तं मृगम् आनयितुम् वनं प्रविवेश।