राघवः तं मणिमयानं मृगं दृष्ट्वा लक्ष्मणं सम्बोधयति—"भूमिपते, इदृशः रत्नाभरणितः मृगः कदापि न दृश्यते; नूनं एषा माया, नात्र संशयः।" काकुत्स्थस्य एवं वदतः शुद्धस्मिता सीता, हृष्टा च मोहिता च मनसा, तं विघ्नयन्ती प्रत्युवाच। "आर्यपुत्र, एषः रमणीयः मृगः मम हृदयम् आकर्षति; बलवद्बाहो, एनं यः आनयेत्, अस्माकं क्रीडायै भविष्यति। अस्माकं आश्रमस्थले शुभदर्शना मृगा विचरन्ति—चमरा, सृमरा, अन्ये च। अस्य स्थले भल्लूका, मृगगणाः, कपिः, किन्नराः अपि बलवद्वपुषः शोभायुक्ताः विचरन्ति। किन्तु, नान्यः कश्चन मृगः, न तेजसा, न धैर्येण, न प्रकाशेन, एषः मृगश्रेष्ठः इव दृष्टः। बहुवर्णरम्यवपुषा, मणिरिव पुरतः, शान्तवनं दीपयन्, शशिनिव शोभते। अहो रूपम्! अहो सौन्दर्यम्! स्वरः च दीप्तिः च रम्ये; एषः अद्भुतः विविधवर्णः मृगः हृदयम् हरति। यदि जीवन्नेनं गृह्णीयाः, अद्भुतं स्यात्, विस्मयजनकं च। यदा वनवासः समाप्तः स्यात्, राज्यं प्रतिगच्छेम, एषः मृगः राजगृहे भूषणं भविष्यति। भरताय, मातृभ्यः, मम च, देवस्वरूपः मृगः विस्मयं जनयेत्। यदि जीवन्नेनं मृगश्रेष्ठं गृह्णीयाः, नरश्रेष्ठ, तस्य शोभनं चर्म तव भविष्यति। यदि हन्येत, तस्य सुवर्णचर्मणि दर्भासनस्थे पूजां कर्तुमिच्छामि। एषा तीव्रा अभिलाषा, स्त्रीणां अनर्हा, मन्ये; किन्तु अस्य रूपेण विस्मयितास्मि। सुवर्णवर्णश्च, रत्नमयशृङ्गश्च, तरुणसूर्यसदृङ्गः, तारा-पथदीप्तिः च अस्य वपुषि।" एवं सीतायाः वचनानि श्रुत्वा, तं अद्भुतं मृगं च दृष्ट्वा, राघवस्य मनः अपि विस्मयेन आक्रान्तम्। तस्य रूपेण मोहितः, सीतया च प्रेरितः, राघवः हृष्टः लक्ष्मणं सम्बोधयति—"पश्य लक्ष्मण, वैदेह्याः आकाङ्क्षां; अस्य परमसौन्दर्यस्य कारणात्, एषः मृगः अद्य न स्थास्यति। वनस्थले, नन्दनवनस्य कुंजेषु, चैत्तरथस्य आश्रमे, क्व भूमौ, सौमित्रे, अस्य तुल्यः मृगः दृश्यते? अस्य मृगस्य सुन्दराः रोमावलयः प्रतिलोम-सलिलमिव, विविधसुवर्णबिन्दुभिः अलङ्कृताः। पश्य, यदा जृम्भते, तस्य जिह्वा—दीप्तज्वालासदृशी—मुखात् निष्क्रान्ता, शतधारमेघमिव। नीलमणिसुवर्णमिव मुखम्, शङ्खमुक्ताफलसदृशं उदरम्—कः न इच्छेत् एतादृशं वर्णनातीतं मृगम्? कः, जम्बुनदीसुवर्णप्रभं, दिव्यं, विविधरत्नैः अलङ्कृतं, एतद्रूपं दृष्ट्वा, विस्मयितः न स्यात्?" "मांसस्य कृते, क्रीडायाः च, राजानः धनुष्मन्तः महावने मृगान् वियन्ति। महावने, प्रयत्नेन, रत्नानि, मणयः, सुवर्णम् च अन्विष्यन्ते। यत् पुरुषेषु धनस्य सारः, धनवृद्धये साधनं, यत् मनसि काम्यं, सौमित्रे, शुक्रस्य इव। यत् लाभार्थं यत् अन्विष्यते, निःसंशयं, तत् 'धनम्' इति अर्थशास्त्रविद्भिः उच्यते, लक्ष्मण।" "अस्य अमूल्यस्य सुवर्णचर्मणि, वैदेही, तन्वी, मया सह उपविशेत्। न कदली, न प्रियका, न प्रवेणी, न आविकी—कस्यापि स्पर्शः अस्य तुल्यः न स्यात्। एषः शोभायुक्तः मृगः, दिव्यः, आकाशगतः तारा-मृगः, भूमिमृगः—उभौ दिव्यौ। यदि, यथा त्वं वदसि, सौमित्रे, एषः राक्षसस्य माया, तदा मृगः हन्तव्यः।" "एषः क्रूरः मायावी मारिचः, अधर्मस्वभावः, पूर्वं वनचारीणां ऋषीणां अहितम् अकुरुत। बहवः धनुर्धरराजानः मृगयायाम् उद्युक्ताः तेन हताः; अतः एषः मृगः हन्तव्यः। पूर्वं अत्र वातापिः तपस्विनः छलयित्वा, ब्राह्मणान् गर्भस्थशिशुवत् उदरे हत्वा। एकदा, लोभेन, सः महर्षिम् अगस्त्यं तेजस्विनम् उपगम्य, तस्य भोजनं अभवत्।" "त्वया, वातापे, ब्राह्मणश्रेष्ठाः तव शक्त्या तिरस्कृताः, अतः जीवन्मध्ये वृद्धत्वं प्राप्तम्। यः मम इव धर्मनिष्ठं, संयतात्मानं, अवमृत्य, तं राक्षसः न स्यात्; वातापे इव। सः अगस्त्येन वातापे हतस्य इव विनश्यति; त्वं मा गच्छ, किंतु सशस्त्रः, जाग्रतः, मैथिलीं रक्ष।" "अत्र अस्माकं धर्मः, रघुवंशरमण, तस्याः आधारितः; अहं वा एतं मृगं हनिष्यामि वा गृह्णीयामि। यावत् शीघ्रं गच्छामि, सौमित्रे, मृगं आनयितुम्, तावद् वैदेह्याः सुवर्णचर्मणि आकाङ्क्षां पश्य।