शृणु, अद्य दिव्ये वाल्मीकि-रामायणे, अरण्यकाण्डे, त्रिचत्वारिंशत्तमं चत्वारिंशः सर्गः कथ्यते। सा तु सुश्रोणिः सीता पुष्पाणि सञ्चिन्वती, सुवर्णरजताभ्यां प्रभासमानं तस्य मृगस्य पार्श्वयोः दृष्ट्वा विस्मयं जगाम। सा कान्तारूपा, हृष्टा, सुवर्णमयूखसमुज्ज्वला, स्वपतेः लक्ष्मणस्य च धनुष्पाणेः नाम आह्वयन्ती पुनः पुनः तं मृगं सस्नेहम् अपश्यत्—"आगच्छ, शीघ्रं आगच्छ, आर्य, सौमित्रिणा सह!" इति। वैदेह्याः आह्वानेन तौ नरसिंहौ, रामलक्ष्मणौ, तस्मिन् देशे निरीक्ष्य तं मृगं दृष्टवन्तौ। तं दृष्ट्वा लक्ष्मणः संशयान्वितः रामं प्रति उवाच—"अयं मृगः न अन्यः, मारिच एव राक्षसः इति मे मतिः। अयं मायावी, मृगवेषधरः, वनं सञ्चरन्, राजानः अपि शिकारप्रियाः तेन विनिपातिताः। एषा मायिनः माया, अस्य मृगरूपं तेन निर्मितम्, गन्धर्वनगरप्रभं, नरसिंह।" "राघव, रत्नाभरणयुक्तः एषः मृगः लोके नास्ति; भूमिपते, नूनं माया एषा, न संशयः।" इत्युक्ते लक्ष्मणेन, काकुत्स्थस्य वचने मध्ये, शुद्धस्मिता सीता मोहिता, हृष्टचित्ता प्रत्युवाच—"आर्यपुत्र, एषः रमणीयः मृगः मम मनः हरति; बलवन्तं त्वां याचामि, एतं मृगं क्रीडायै आनय।" "अत्राश्रमे शुभदर्शनाः मृगाः चामराः, सृमराः, अन्ये च विचरन्ति। भल्लूकाः, हरिणसमूहाः, वानराः, किन्नराः च, बलसम्पन्नाः, रूपसम्पन्नाः अत्र विचरन्ति। किन्तु, न किञ्चन मृगं दृष्टवती यथेदं, न तेजसा, न धैर्येण, न प्रभया, अयं मृगश्रेष्ठः।" "बहुवर्णरम्यतनुः, रत्नवत् मम पुरतः, अचलं वनं प्रकाशयन्, इव चन्द्रमाः दीप्तिमान्। अहो रूपम्! अहो सौन्दर्यम्! स्वरः, दीप्तिः, सर्वं मनोहरम्; अयं विचित्रवर्णमृगः हृदयम् अपि हरति। यदि जीवन्नयं मृगः गृह्येत, तर्हि अद्भुतं भविष्यति, विस्मयं च जनयेत्।" "यदा वनवासः समाप्तः स्यात्, राज्यं प्रतिनिवृत्त्य, अयं मृगः राजमहति भूषणं भविष्यति। भरतस्य, मातृष्वसुः, मम च, आर्य, एषः दिव्यः मृगरूपः विस्मयं जनयेत्। यदि जीवन्नयं मृगश्रेष्ठः गृह्यते, नरसिंह, अस्य सुन्दरं चर्म तव भविष्यति। यदि हन्यते, तर्हि तस्य सुवर्णचर्मणि कुशासनस्थे पूजां कर्तुमिच्छामि।" "एषा स्पृहाविशेषा स्त्रीणां न युक्ता, इति मे मन्ये; तथापि अस्य रूपेण विस्मिताऽस्मि। सुवर्णरोम, रत्नमणिशृङ्गयुक्तः, नवतरुणसूर्यवर्णः, तारापथप्रभासमानः—एवं सः।" सीतायाः वचनानि श्रुत्वा, तं अद्भुतमृगं दृष्ट्वा, राघवस्यापि मनः विस्मयेन स्पृष्टम्। तस्य रूपेण मोहितः, सीतया च प्रेरितः, राघवः हृष्टः सौमित्रिं वाक्यम् उवाच—"पश्य, लक्ष्मण, वैदेह्याः उत्कण्ठां; अस्य परमसौन्दर्यस्य कारणात्, अयं मृगः अद्य न स्थास्यति।" "नन्दनवनस्य, चित्ररथस्य, न वा कस्यचित् वनस्य, सौमित्रे, पृथिव्यां अयं मृगः समो नास्ति। विरलरोमावलयः, विपरीतसंपातः, सुवर्णवर्णबिन्दुभिः शोभितः—एवं अयं मृगः।" "पश्य, यदा अयं जृम्भते, तदा तस्य जिह्वा, ज्वलनशिखासमप्रभा, मुखात् निर्गच्छति, शतभास्करमेघवत्। नीलमणिसुवर्णसदृशं मुखं, शङ्खमुक्तानिभं उदरं—कः न कामयेत यं वर्णयितुं अशक्यम् एतम् मृगम्?" "कः, जम्बुनदीसुवर्णसदृशं, दिव्यं, नानारत्नभूषितं रूपं दृष्ट्वा, विस्मयं न गच्छेत्? मांसस्य कृते, क्रीडायै च, राजानः, लक्ष्मण, धनुषा मृगान् महावने हन्युः।" "महावने, प्रयत्नेन, रत्नानि, मणयः, सुवर्णं च अन्विष्यन्ते। यत् पुरुषेषु धनसारं मन्यते, यत् सम्पत्तेः साधनं, यत् मनसि अभिलषितं, लक्ष्मण, तत् शुक्रवत्। यत् साधकः लाभाय यतते, अविचार्य, तत् 'धनम्' इति अर्थशास्त्रवित् वदन्ति, आर्य लक्ष्मण।" "अस्य रत्नमृगस्य अमूल्ये सुवर्णचर्मणि, वैदेही, तन्वी, मया सह उपविष्यति। कदाचित् कदली, प्रियक, प्रवेणी, आविकी—एतेषां स्पर्शः, मम मतिम्, अस्य तुल्यः न भवेत्।" "एषः मृगः, च दिव्यः खगमृगः—उभौ दिव्यौ: तारामृगः च भूमिमृगः। यदि, यथा त्वं वदसि, लक्ष्मण, अयं राक्षसस्य माया, तर्हि मया मृगः हन्तव्यः।" "योऽयं क्रूरः मारिचः, अधार्मिकः, वनं सञ्चरन्, मुनिप्रव्रजनान् पूर्वं बाधितवान्।