सा सीता, स्नेहेन साक्षिप्रसारितलोचना, विस्मयविस्फारितनयना, तं मायामृगं सस्नेहम् अवलोकयामास। स च मायावी मृगः रामस्य प्रियतमा सीताम् अपि दृष्ट्वा तत्र विचरन् तं काननं स्वयमेव प्रकाशितुमिव प्रवृत्तः। तं नानारत्नमयमृगं, यं पूर्वं न कदापि दृष्टवती, जनकनन्दिनी सीता परमविस्मयेन पूर्णा बभूव। इदानीं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणेऽरण्यकाण्डे त्रयश्चत्वारिंशत्तमः सर्गः श्रोतव्यः। तत्र सा सुश्रोणी सीता पुष्पाणि सञ्चिन्वती तं मृगं दृष्टवती, यस्य पार्श्वे सुवर्णरजतवर्णप्रभया स्फुरन्ति स्म। सा प्रमुदिता, निष्कलुषवपुषा, सुस्निग्धमिव कनकवर्णेन दीप्त्या विराजमाना, स्वं पतिं लक्ष्मणं च धनुष्पाणिं पुनः पुनः आह्वयामास। पुनः पुनः आहूय, सा तं मृगं सस्नेहमवलोकयन्, "आगच्छ, शीघ्रमागच्छ आर्य, सौमित्रिणा सह!" इत्युक्तवती। वैदेह्या आह्वानेन तौ नरर्षभौ रामलक्ष्मणौ तद्वनं परितः निरीक्ष्य तं मृगं दृष्टवन्तौ। तं दृष्ट्वा लक्ष्मणः संशयाविष्टः रामं प्रति उवाच—"एष मृगः नान्यः, किंतु मारिचः राक्षस एव।" सः पुनः अवदत्—"वनं विचरन्, मृगयायाम् अतिशयानन्दितः, एष रूपविकृतिराक्षसः राजानः अपि हतः।" "मायाविनः एषा माया, मृगरूपं तेन कृतम्, हे पुरुषर्षभ, गन्धर्वनगरस्य सदृशं दीप्तिमान्।" "राघव, न ह्येवंरत्नमयः कश्चन मृगः विद्यते; भूमिपते, नूनं एषा माया, नात्र संशयः।" एवं वदन्तं काकुत्स्थं मध्ये छित्त्वा, शुचिस्मिता सीता, प्रमोदिता, मोहिता च, प्रत्युवाच—"आर्यपुत्र, एषः सुन्दरः मृगः मम मनः आकर्षति; एनं जीवन्तं आनय, महाबाहो, अस्माकं क्रीडनार्थं स्यात्।" "अत्राश्रमपदे बहवः शुभदर्शनाः मृगाः वसन्ति—चमरा, सृमरा, अन्ये च।" "भल्लूका, मृगगणाः, वानराः, किन्नराश्च अपि, महाबाहो, अत्र विचरन्ति, सुस्वरूपाः, महाबलिनः।" "न ह्यन्यं मृगं त्वादृशं अहं दृष्टवती, न तेजसा, न धैर्येण, न दीप्त्या, यथा अयं मृगश्रेष्ठः।" "बहुवर्णविचित्रवपुः, रत्नमिव मम पुरतः, शान्तं वनं प्रकाशितुमिव, सोमवत् स्फुरति।" "हा, रूपम्! हा, शोभा! स्वरो दीप्तिश्च मनोहरः; अयं अद्भुतः चित्रमृगः मम हृदयं हरति।" "यदि जीवन्नयं मृगः गृह्यते, तर्हि आश्चर्यं भविष्यति, विस्मयं च जनयिष्यति।" "यदा वनवासः समाप्तः स्यात्, राज्यं प्रतिनिवर्तिष्यामः, तदा अयं मृगः राजगृहे भूषणं भविष्यति।" "भरतस्य, आर्यपुत्र, मातृष्वसुः च मम च, हे प्रभो, अयं दिव्यः मृगरूपः विस्मयं जनयेत्।" "यदि जीवन्नयं मृगश्रेष्ठः गृह्यते, नरर्षभ, तस्य शोभनं चर्म तव भविष्यति।" "यदि हन्यतेऽयं प्राणी, तदा तस्य सुवर्णचर्मणि दर्भासनस्थे पूजां कर्तुमिच्छामि।" "एषा स्त्रीणां न शोभनं, तृष्णा तीव्रा मम जाताऽत्र; तथापि अस्य प्राणिनः रूपं मम आश्चर्येण पूर्णम्।" "सुवर्णकुथरं, रत्नमणिहस्तदंण्डं, यौवनरश्मिसदृशं वर्णं, नक्षत्रपथदीप्तिं च—" एवं सीताया वचनानि श्रुत्वा, तं च अद्भुतमृगं दृष्ट्वा, राघवस्य अपि मनः विस्मयेन स्पृष्टम्। तस्य रूपेण मोहितः, सीतया च प्रवर्तितः, राघवः प्रमुदितः सौमित्रिणं प्रति वचनमुवाच—"पश्य, लक्ष्मण, वैदेह्याः उत्कण्ठां; अस्य परमसुन्दरतया अयं मृगः अद्य स्थातुं न शक्नोति।" "नन्दनवनस्य काञ्चने, चित्ररथस्य आश्रमे, पृथिव्यां कुतः, सौमित्रे, अस्य सदृशः कश्चन मृगः अस्ति?" "सुवर्णवर्णैः विचित्रैः रोमश्रेणिभिः, प्रतिलोमानुलोमं च, अयं मृगः शोभते।" "पश्य, यदा अयं मृगः जृम्भते, तदा तस्य जिह्वा ज्वलनशिखासदृशी मुखात् निष्क्रान्ता, शतभास्करमेघवत्।" "नीलमणिसुवर्णसदृशं मुखं, शङ्खमुक्तासदृशं उदरं—कः न स्पृहयेत् अद्भुतायस्मै मृगाय?" "कः, एतादृशं रूपं दृष्ट्वा—जाम्बूनदसुवर्णसदृशं, दिव्यम्, नानारत्नभूषितं—न विस्मयं गच्छेत्?" "मांसहेतोः, क्रीडायाः च, राजानः, लक्ष्मण, धनुषा मृगान् महावने हन्ति।" "महावने, प्रयत्नेन, निधयः अन्विष्यन्ते—नानाविधाः रत्नानि, सुवर्णं च।" "यद् यद् पुरुषैः सर्वं धनसारं मन्यते, धनवृद्ध्युपायः, मनसि काम्यमानं च, लक्ष्मण, शुक्रमिव।" "यद् यद् अर्थकाम्येन यत्नेन अन्विष्यते, तद् एव 'धनम्' इति अर्थशास्त्रविद्भिः कथ्यते, आर्य लक्ष्मण।" "एतस्य मृगरत्नस्य अमूल्ये सुवर्णचर्मणि, वैदेही तन्वी मया सह उपविष्टा भविष्यति।" "न कदाचित् कदली, न प्रियका, न प्रवेणी, न आविकी—कश्चन स्पर्शे अस्य तुल्यः, इति मे मतिः।" "अयं दिव्यः मृगः, च दिव्यम् व्योम्नि चरन्, नक्षत्रमृगः भूमिमृगश्च—उभौ दिव्यौ।" एवं तत्र तस्मिन् कानने, सीता-राम-लक्ष्मणानां संवादः, विस्मय-आकाङ्क्षा-मोहैः परिपूर्णः, मृगरूपेण मारिचस्य मायाम् अनुविधाय, सुस्निग्धेन भावेन प्रवर्तते स्म।