कदाचित् स मृगमायावान् भूमौ क्रीडन् तत्रापि पुनः समुपविश्य, आश्रमद्वारं प्रति समीपगः मृगयूथान्तरं विचरन् दृश्यते स्म। तं मृगयूथं तस्य पृष्ठतः अनुगच्छन्ति, स तु पुनः पुनः प्रतिनिवर्तते, सीतादर्शनलोलुपः स दानवः मृगरूपधारी। स प्रभामयैः वलयैः विचित्रं संकल्पयन् परिवर्तते, तस्य सञ्चरमाणस्य सर्वेऽपि वनमृगाः तं विस्मयेन निरीक्षन्ते। ते तं समीपं गत्वा सुघ्राणं कुर्वन्ति, ततः सर्वदिशं प्रधावन्ति; स तु मायावी राक्षसः तेषां वनमृगाणां मध्ये संलीनः, मृगशिकाररमणीयतया प्रमुदितः। किंतु स्वभावगोपनार्थं स तान् स्पृशन् अपि न खादति; तस्मिन्नेव काले विशाललोचना वैदेही पुष्पसञ्चयव्यग्रता वृक्षान्तरं विचचार—कर्णिकाराशोकमञ्जरीम्रगणान् मध्ये, मदनमदनलोचनया। सा प्रकाशमुखी पुष्पाणि सञ्चिन्वती, वनवासाय योग्यं न सती, तं रत्नमयमिव मृगं दृष्टवती। सा परमस्त्री रत्नमणिमुक्ताभरणाङ्गं, दीप्तदन्तोष्ठं, रजतवर्णचर्ममिव मृगं निरीक्ष्य, विस्मयविस्फारितलोचना स्नेहेन तं पश्यन्ती, तेन मायामृगेणापि रामप्रिये निरीक्षिताभूत्। स तत्र विचरन् तद्वनं प्रकाशयन्निव, तं न कदापि दृष्टपूर्वं बहुमणिमयं मृगं दृष्ट्वा जनकात्मजा सीता परमविस्मयं जगाम। अथ शृणु, श्रीवाल्मीकि रामायणेऽरण्यकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्ग आरभ्यते। सा सुश्रोणिः पुष्पसञ्चयकाले तं मृगं दृष्टवती, यस्य पार्श्वे सुवर्णरजतप्रभया दीप्तिमान्। स तु रूपसम्पन्नः, कनकनिभः, परमकान्त्या दीप्तमान्, सीता स्वपतिं लक्ष्मणं च सशस्त्रं समाह्वयत्। पुनः पुनराह्वयन्ती सा तं मृगं सस्नेहमवलोकयन्ती, "आगच्छ, आगच्छ शीघ्रं आर्य, सौमित्रिणा सह!" इति व्याहरति। तस्याः आह्वानं श्रुत्वा, नरव्याघ्रौ रामलक्ष्मणौ तं देशं निरीक्ष्य तं मृगं अपश्यताम्। लक्ष्मणस्तु तं दृष्ट्वा सन्दिग्धमनाः राममिदम् अब्रवीत्—"अयं मृगः न अन्यः, मारीच एव राक्षसः, इति मे निश्चितम्। वनं विचरन्, मृगशिकारक्रीडायाम् असौ मायावान् राक्षसः राजानः हतवान्, हे राम। अस्य मायिनो माया, मृगरूपं कृतमस्य; मृगः खलु गन्धर्वनगरसदृशः शोभते। हे राघव, रत्नभूषितो मृगः नास्त्येव; पृथिव्यां नूनं माया, न संशयः।" एवं वदन्तं काकुत्स्थं मध्ये, विशुद्धस्मिता सीता मोहितचित्ता हृष्टा प्रत्युवाच—"आर्यपुत्र, एषः रमणीयः मृगः मम मनः हरति; बलवान् त्वं तं आनय, अस्य क्रीडार्थं। अस्माकं आश्रमवाटिकायां शुभदर्शनाः बहवः मृगाः सञ्चरन्ति—चमरा, सृमरा, अन्ये च। भल्लूका, हरिणयूथानि, कपयः, किंनराश्च अपि, बलसम्पन्नाः, रूपसम्पन्नाः विचरन्ति। किं तु, एषः मृगः न दृष्टः मया, न तेजसा, न धैर्येण, न प्रभया, यथा एष मृगश्रेष्ठः।" "बहुवर्णरमणीयतनुः, रत्नमिव मम पुरतः, वनं निर्मलं प्रकाशयन्, शशिवत् दीप्तिमान्। अहो रूपम्! अहो सौन्दर्यम्! स्वरः च शोभा च रमणीयम्; एषः विचित्रमृगः मम मनः हरति। यदि जीवन् एषः गृह्यते, अद्भुतं स्यात्, विस्मयजनकं च।" "यदा वनवासः समाप्तः स्यात्, राज्यं प्रतिगच्छामः, तदा एषः मृगः राजमहले भूषणं भविष्यति। भरताय, आर्यपुत्र, मातृभ्यः च, मम च, एषः दिव्यः मृगरूपः विस्मयं जनयिष्यति। यदि एषः मृगश्रेष्ठः जीवन् गृह्यते, नरव्याघ्र, तदा तस्य शोभनं चर्म तव भविष्यति। यदि हन्यते, तदा तस्य सुवर्णचर्म अहम् उपासितुम् इच्छामि, कुशासनपर्यङ्के स्थापयित्वा।" "एषा इच्छा स्त्रीणां न युक्ता, इति मन्ये; तथापि अस्य रूपेण विस्मयं प्राप्तवती। सुवर्णलोम, रत्नमणिशृङ्गयुक्तं, युवासूर्यसदृशवर्णं, तारामार्गदीप्तिसमानवपुः।" एवं सीतायाः वचनानि श्रुत्वा, तं विस्मयमयं मृगं च दृष्ट्वा, राघवस्यापि मनः विस्मयेन पीडितम्। तस्य रूपेण मोहितः, सीतायाः प्रेरितश्च, राघवः हृष्टः भ्रातरं लक्ष्मणं इदं वचः उवाच—"पश्य लक्ष्मण, वैदेह्याः अतिवाञ्छां; अस्य परमदर्शनीयत्वात् अद्य एषः मृगः न स्थास्यति।" "नन्दनवनान्तरेषु, चैत्तरथाश्रमेषु, किं पृथिव्यां सौमित्रे, अस्य समः कश्चन मृगः अस्ति?" "रुचिराः रोमावलयः, प्रतिलोमानुलोमश्च, अस्य मृगस्य शोभन्ते, विविधसुवर्णबिन्दुभिः भूषिताः।" "पश्य, जिह्वा तस्य प्रसारिते, ज्वलनशिखासदृशी, मुखात् निष्क्रान्ता शतभास्करमेखलामिव। नीलमणिसुवर्णमुखं, शङ्खमुक्तासदृशोदरं—कः न कामयेत एषं वर्णनातीतमृगं?" एवं तत्र मायावी मारीचः मृगरूपेण वनमध्ये क्रीडन्, सीतायाः मनः हरन्, रामलक्ष्मणयोः च विस्मयं जनयन्, स्वमायया सर्वान् मोहयामास।