सः पुनः पुनः तस्मात् देशात् अपसरन् पुनरपि प्रतिनिवर्त्य च विचित्रः मृगः विचचार। क्षणमात्रं शीघ्रतया गत्वा पुनः पुनरागत्य रमणीयं विचरणं कुर्वन् दृश्यते स्म। कदाचित् भूमौ क्रीडन्, कदाचित् पुनः उपविश्य, आश्रमद्वारं प्रति सम्प्राप्य, मृगगणैः सह विचरन् सः दृश्यते स्म। मृगगणैः अनुयातः सः पुनरपि प्रत्यागतः, सीताया दृष्ट्रिकामः, राक्षसः सः मृगरूपधारी तत्र विचरत्। सः परिभ्रमन्, तेजस्विनां रेखां भूमौ आरेखयन्, अन्ये च वनचराः मृगाः तम् आलोकयन्ति स्म। ते समीपम् आगत्य तं घ्राणेन स्पृशन्ति स्म, ततः दशसु दिशासु प्रधावन्ति च; तत्रापि राक्षसः, मृगशिकाररमणीयता युक्तः, तैः वनमृगैः सह मिश्रः स्थितः। स्वस्वरूपगोपनाय तु सः न खादति स्म, केवलं स्पृशति; तस्मिन्नेव काले सुश्रोणिः, विशाललोचना वैदेही, पुष्पसञ्चयव्यग्रा, कर्णिकाराशोकाम्रद्रुमेषु विचरन्ती, दृष्ट्वा विस्मयं जगाम। सा पुष्पाणि सञ्चिन्वती, कान्तिमती, वनवासाय योग्यं न मत्वा, तं मणिमयं मृगं अपश्यत्। सा उत्तमाङ्गना मणिमुक्ताफलविचित्रैः अङ्गैः, दीप्तदन्तोष्ठैः, रजतसुवर्णवर्णकेशैः मृगं ददर्श। तस्याः नेत्रे विस्मयविस्फारिते, स्नेहेन तम् अपश्यत्; स च मायामृगः रामस्य प्रियतमा सीतां सस्नेहम् अपश्यत्। सः तत्र विचरन्, तद्वनं प्रकाशयन्निव, अदृष्टपूर्वं बहुमणिवर्णितं मृगं दृष्ट्वा जनकात्मजा सीता परमविस्मिताऽभवत्। इदानीं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकृतेऽरण्यकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः शृणुत। सा सुश्रोणिः पुष्पसञ्चयकाले तं मृगं ददर्श, यस्य पार्श्वे सुवर्णरजतवर्णैः दीप्तिमन्तः आसन्। सा हृष्टा, निर्मलवपुः, सुवर्णप्रतिमप्रतिमप्रभा, स्वपतिं लक्ष्मणं च पुनः पुनः आह्वयन्ती, सशस्त्रं लक्ष्मणं च आह्वयामास। पुनः पुनः आहूय, सा तं मृगं सस्मार, "आगच्छ, आगच्छ शीघ्रम्, आर्य, सौमित्रिणा सह!" इति। एवं वैदेह्याः आह्वानेन तौ नरव्याघ्रौ रामलक्ष्मणौ तं देशं निरीक्ष्य तं मृगं ददृशतुः। तं दृष्ट्वा लक्ष्मणः संशयान्वितः रामं प्रति व्याजहार, "अयं मृगः न अन्यः किंतु मारीचो राक्षस एव।" "अयं मृगः मायाविनो मारीचस्य माया, वनं विचरन्, शिकाररमणीयतायाम्, नृपान् अपि हत्वा स्थितः। एषः मायावी मायया मृगवपुः कृतवान्, हे नरव्याघ्र, गन्धर्वनगरसदृशं शोभते। राघव, न किञ्चिद् एवंरत्नमयं मृगं लोके दृश्यते; नृपते, अयं नूनं मायैव, न संशयः।" एवं वदन्तं काकुत्स्थं मध्ये, सुस्मिता सीता, मोहितचित्ता, प्रमोदिता च, प्रत्युवाच। "आर्यपुत्र, अयं रमणीयः मृगः मम मनोहरति; तं आनय, महाबाहो, अस्माकं क्रीडार्थं स्यात्। अस्माकं आश्रमे शुभदर्शनाः मृगाः चरन्ति—चमरा, सृमरा, अन्ये च। भल्लूका, हरिणगणाः, वानराः, किन्नराश्च अपि, महाबाहो, अत्र विचरन्ति, शोभनवपुषः, महाबलाः च। न अन्यं मृगं दृष्टवती, नृपते, न तेजसा, न धैर्येण, न प्रभया, यथा अयं मृगश्रेष्ठः। विविधवर्णवपुः, मणिसदृशः, अचलं वनं प्रकाशयन्, अयं मृगः शशिनिव शोभते।" "अहो रूपम्! अहो सौन्दर्यम्! स्वरः च प्रभा च रम्या; एषः अद्भुतवर्णमृगः मम मनः हरति। यदि जीवग्राह्यः स्यात्, अतीव विस्मयं जनयेत्। यदा वनवासः समाप्तः स्यात्, राज्यं प्रतिपद्य, अयं मृगः राजगृहे भूषणं स्यात्। भरतस्य, मम श्वश्रूणां, मम च, आर्य, अयं दिव्यो मृगरूपः विस्मयं जनयेत्। यदि जीवग्राह्यः मृगश्रेष्ठः ग्राह्यः स्यात्, नरव्याघ्र, तदा तस्य शोभनचर्म तव स्यात्। यदि एषः मृगः हन्येत, तदा तस्य सुवर्णचर्म मया दर्भासने पूजनीयम्।" "एषा स्पृहा तु तिव्राऽस्ति, स्त्रीणां न योग्येति मन्ये; तथापि अस्य रूपं मम चित्तं विस्मयेन पूरितम्। सुवर्णकेशैः, मणिमयशृङ्गैः, नवार्कसदृशवर्णेन, ज्योतिषां मार्गेण शोभते।" एवं सीताया वचनानि श्रुत्वा, अद्भुतमृगं च दृष्ट्वा, राघवस्य अपि मनः विस्मयेन व्याकुलम्। तस्य रूपेण आकर्षितः, सीतया च प्रेरितः, राघवः प्रमुदितः सौमित्रिं प्रति उवाच। "पश्य लक्ष्मण, वैदेह्याः स्पृहां, अस्य परमदर्शनस्य मृगस्य अद्य स्थातुं न शक्यते।" "नन्दनवनान्तरे, चित्ररथाश्रमे, पृथिव्यामपि, सौमित्रे, न कश्चन अस्य समो मृगः अस्ति। विपुलानि रोमराजीनि, प्रतिलोमानुलोमानि, अस्य मृगस्य विविधसुवर्णपुष्पैः भूषितानि शोभन्ते। पश्य, यदा सः जृम्भते, तदा तस्य जिह्वा, ज्वलनशिखासमाना, मुखात् निर्गच्छति, शतधारमिव मेघम्।" एवं तस्मिन् काले, मायामृगः सीतां मोहितवान्, रामलक्ष्मणौ तस्याः वचनेन प्रेरितौ, तं मृगं प्राप्तुम् उद्युक्तौ, लक्ष्मणस्य चेतसि संशयः, सीतायाः हृदये आकर्षणम्, रामस्य अपि मनसि विस्मयः, सर्वे तत्र तस्मिन् अद्भुतमृगे मनः निवेशयामासुः।