ततः तस्य महाशृगालस्य पृष्ठे पद्मरचनया शोभायमानः महान् मृगः रामस्य आश्रमस्य समीपे निर्भयः विचरति स्म। स पुनः पुनः दूरं गच्छन् पुनः प्रत्यागच्छन् त्वरया क्षणं गत्वा पुनः आगच्छति स्म। कदाचित् भूमौ क्रीडन् पुनः उपविशति स्म; आश्रमद्वारं समीप्य मृगगणेषु सञ्चरति स्म। तं मृगगणैः अनुगतः पुनः प्रत्यावर्तते स्म; सीताया दृष्टिकामः तद्राक्षसः मृगरूपधारी। स विचरन् विचित्राणि जालानि रचयन् परिभ्रमति स्म; तस्य सञ्चरणे सर्वे वनमृगाः तं सस्मितं निरीक्षन्ति स्म। ते समीपं आगत्य तं गन्धं गृह्णन्ति स्म, ततः सर्वतो दिशो भग्नाः सन्ति; राक्षसः तु मृगेषु मिलित्वा मृगयायाम् आनन्दं प्राप्नोति स्म। स्वस्वरूपगोपनाय तु तेषु स्पृशन् न खादति स्म; तस्मिन्नेव काले विशाललोचना वैदेही—सुमनसि सङ्ग्रहे निमग्ना, कर्णिकार-शोक-माङ्गलवृक्षेषु विचरन्ती—मदनलोचना। सा सुमनः सङ्गृह्य, उज्ज्वलवदना, वनवासाय अनर्हा, तं रत्नमृगं ददर्श। सा परमस्त्री मृगं ददर्श, यस्य अङ्गानि मुक्तामणिविभूषितानि, दन्तौ ओष्ठौ च दीप्तिमन्तौ, ताम्रवर्णानि रोमाणि च। सा विस्मयाकुलितलोचना स्नेहेन तं निरीक्ष्य, तद्विश्मयमृगः रामप्रियां अपि अपश्यत्। स तत्र विचरन् तं वनं प्रकाशयन् इव, तं अदृष्टपूर्वं बहुरत्नमृगं दृष्ट्वा जनकनन्दिनी सीता परमविस्मयं प्राप। शृणु अधुना एकचत्वारिंशत्तमं सर्गं श्रीवाल्मीकि-रामायणे, अरण्यकाण्डे। सा सुमनसि सङ्ग्रहे निमग्ना, सुवर्णरजतवर्णाभ्यां पार्श्वाभ्यां शोभमानं तं मृगं ददर्श। सा हृष्टा, निष्कलङ्कवपुषा, सुवर्णमण्डितवर्णेन दीप्त्या, स्वपत्निं रामं च लक्ष्मणं च आह्वयत्। पुनः पुनः आह्वयन्ती, तं मृगं सस्मितं निरीक्ष्य, 'आगच्छ, आगच्छ शीघ्रम्, आर्य, सौमित्रिणा सह!' इति पुनः पुनः आह्वयन्ती। तया वैदेह्या आहूतौ, नरशार्दूलौ रामः लक्ष्मणः च तं देशं निरीक्ष्य तं मृगं अपश्यताम्। तं दृष्ट्वा लक्ष्मणः संशयान्वितः इदं वचनं अब्रवीत्—'अयं मृगः मारिचो राक्षसः अन्यः नास्ति इति मन्ये।' 'वनं विचरन्, मृगयायां हृष्टः, नृपाः अस्य मायाविनः राक्षसस्य हन्तारः अभवन्, हे राम।' 'मायाविनः इयं माया, मृगरूपं तेन कृतम्, नरशार्दूल, गन्धर्वनगरस्य दीप्त्या शोभते।' 'राघव, रत्नमृगः इदृशः नास्ति; भूमिपते, नूनं माया, न संशयः।' एवं भाषमाणं काकुत्स्थं, शुद्धस्मिता सीता, हृष्टा, मोहितचित्ता, प्रत्युवाच। 'आर्यपुत्र, एषः शोभनः मृगः मम हृदयम् आकर्षति; आनयैनं, महाबाहो, क्रीडायै अस्माकं भविष्यति।' 'अस्माकं आश्रमे शुभदर्शना मृगाः बहवः सञ्चरन्ति—चमरा, सृमरा, अन्ये च।' 'भल्लाः, मृगगणाः, कपिः, किन्नराः अपि, महाबाहो, अत्र विचरन्ति, शोभनवपुषः, बलिनः च।' 'एवम् इदृशः मृगः अन्यः न दृष्टः, न तेजसा, न धैर्ये, न दीप्त्या, अयं मृगश्रेष्ठः।' 'बहुवर्णसम्भिन्नवपुषा, रत्नमिव मम पुरतः, निर्जने वने प्रकाशयन्, शशिना शोभते।' 'आह, रूपम्! आह, सौन्दर्यम्! स्वरः दीप्तिः च शोभनम्; अद्भुतः, विविधवर्णः, मृगः मनः हरति इव।' 'यदि जीवन् गृहीतः, आश्चर्यं भविष्यति, विस्मयं च जनयेत्।' 'यदा वनवासः समाप्तः, राज्यं प्राप्तं, अयं मृगः राजमहले भूषणं भविष्यति।' 'भरताय, आर्यपुत्र, मातृभ्यः च, मम च, देवमृगरूपं विस्मयं जनयेत्।' 'यदि जीवन् गृहीतः, नरशार्दूल, तस्य शोभनं चर्म तव भविष्यति।' 'यदि हतः, तस्य सुवर्णचर्मणि उपविष्टे दर्भासनं पूजयितुम् इच्छामि।' 'इयं इच्छा तीव्रः, स्त्रीभ्यः अनर्हा इति मन्ये; तथापि अस्य रूपं मम मनः विस्मयेन पूर्णम्।' 'सुवर्णरोम्णा, रत्नमण्डितशृङ्गेण, युवा सूर्यसदृशवर्णेन, नक्षत्रपथदीप्त्या—' एवं सीताया वचनं श्रुत्वा, अद्भुतमृगं दृष्ट्वा, राघवस्य अपि मनः विस्मयेन आकुलम् अभवत्। तस्य रूपे मोहितः, सीतया प्रेरितः, राघवः हृष्टः सौमित्रिं वाक्यम् अब्रवीत्—'पश्य, लक्ष्मण, वैदेह्याः आकाङ्क्षां; तस्य परमसौन्दर्येन, अयं मृगः अद्य स्थातुं न शक्यते।' 'नन्दनवनस्य, चित्ररथाश्रमस्य, पृथिव्यां च—सौमित्रे, कः अन्यः मृगः अस्य तुल्यः अस्ति?' 'सुशोभनानि रोमाणि, विपरीत-समानगमनानि, तस्य मृगस्य विविधसुवर्णवर्णानि शोभन्ति।' एवं तत्र मृगः राक्षसः मायाविनः, सीताया हृदयम् आकर्षयन्, रामलक्ष्मणयोः उत्सुकतां जनयन्, वनं प्रकाशयन्, मृगगणैः मिलित्वा, सीताया विस्मयं जनयन्, तत्र विचरति स्म।