तदा तस्य राक्षसस्य मारिचस्य, दिव्यरत्नशृङ्गाभ्यां विराजमानः, श्वेतश्याममुखः, रक्तपद्मसदृशमुखः, नीलोत्पलकर्णः च, मृगरूपं धारयन् अद्भुतदर्शनः अभवत्। तस्य किञ्चित् उन्नतनिःश्वासः, नीलवैडूर्यसदृशो जठरः, मधुवर्णकुसुमसदृशौ पार्श्वौ, कमलकेसरसदृशौ च आसीताम्। तस्य पद्मरागोपमः खुरः, सुश्लेष्णुः लघुपादः, इन्द्रधनुषः वर्णसमुज्ज्वलः पुच्छः च तत्र दृष्टः। स राक्षसः, विविधरत्नैः विराजितः, मनोहररूपं धारयन्, क्षणेनैव परमसुन्दरः मृगः अभवत्। स रम्यं काननं रामाश्रमं च प्रकाशयन्, मनोहररूपधारणया सर्वेषां चक्षुषां मनःहरणं चकार। वैदेहीं मोहितुं, विविधधातुविभूषितः, हरितमेदिन्याम् अत्युत्तमगमनेन विचचार। शतशः रजतबिन्दुभिः अंकितः, स मृगः तत्र रम्यपर्णानि खादन् विचरन् आसीत्। कदाचित् कदलीवनं, कदाचित् कर्णिकारवृक्षान् स गच्छन्, शनैः पदैः तिष्ठन्, सीतादर्शनाकाङ्क्षया तत्र स्थितः। तस्य पृष्ठे कमलवर्णच्छायाः आसीत्, स महामृगः रामाश्रमस्य समीपे प्रकाशमानः विचरन् आसीत्। स पुनः पुनः दूरं गत्वा शीघ्रं पुनरागच्छन्, रमणीयः मृगः तत्र विचरन् आसीत्। कदाचित् भूमौ क्रीडन्, कदाचित् पुनः उपविशन्, आश्रमद्वारम् उपसृत्य मृगगणेषु विचरन् आसीत्। मृगगणैः अनुगम्यमानः, पुनः पुनः प्रत्यागच्छन्, सीतादृष्टिकामः स राक्षसः मृगवपुः धारयन् आसीत्। स विविधवर्णचित्रैः पथिभिः भ्रमन्, अन्ये काननमृगाः तम् आदरात् पश्यन्ति स्म। ते समीपं गत्वा तम् अघ्राय, दशसु दिशासु व्यपेत्य ययुः; स तु मायावी राक्षसः तेषु मृगेषु मिलित्वा, स्वस्वरूपं निगूह्य, न खादति स्म। तस्मिन्नेव काले, विशाललोचना वैदेही पुष्पाणि सञ्चिन्वती, कर्णिकाराशोकाम्रवृक्षेषु विचरन्ती, मदनमत्तलोचना, तं मणिमयमिव मृगं अपश्यत्। सा सुमुखी पुष्पाणि सञ्चिन्वती, काननवासाय अयोग्या, तं रत्नमृगं दृष्ट्वा विस्मयमगच्छत्। सा महाभागा तं मुक्तामणिविभूषिताङ्गं, दन्तरुचिरं, रक्तोष्ठं, रजतलोमशं च मृगं अपश्यत्। सा विस्मयविस्फारितलोचना, स्नेहेन तम् अपश्यत्; स च मायामृगः रामस्य प्रियतमां सीतां अपश्यत्। स तत्र काननं प्रकाशयन्, अदृष्टपूर्वं बहुमणिमयं मृगं दृष्ट्वा जनकात्मजा महाविस्मयं प्राप। शृणु अधुना वाल्मीकीयरामायणेऽरण्यकाण्डे त्रिचत्वारिंशत्तमः सर्गः। सा सुश्रोणी सीता पुष्पाणि सञ्चिन्वती, सुवर्णरजतवर्णपार्श्वं तम् अद्भुतमृगं अपश्यत्। सा हृष्टा, निर्मलरूपा, काञ्चनसन्निभा, स्वपतिं लक्ष्मणं च पुनः पुनः आह्वयन्, तं मृगं सस्नेहम् अपश्यत्—"आगच्छ, शीघ्रम् आगच्छ, आर्य, भ्रात्रा सह!" इति सा पुनः पुनः आह्वयन्, तं मृगं सस्नेहम् अपश्यत्। ततः सीतया आहूतौ नरव्याघ्रौ रामलक्ष्मणौ तं देशं निरीक्ष्य, तं मृगं अपश्यताम्। लक्ष्मणः तम् दृष्ट्वा, संशयं कृत्वा, रामं इत्युवाच—"अयं मृगः न अन्यः, मारिच एव राक्षसः इति मे मन्ये।" "इमं मायाविनं मृगं विहृत्य, नृपतयः हताः; अयं रूपान्तरकुशलः राक्षसः, राम।" "एषा मायिनः माया; मृगरूपं तेन कृतं, नरश्रेष्ठ, गन्धर्वनगरसन्निभः शोभते।" "राघव, रत्नभूषितः अयं मृगः नास्ति; भूमिपते, अयं निश्चितं माया, न संशयः।" एवम् उक्ते लक्ष्मणेन, काकुत्स्थं मध्ये सीता स्वच्छस्मिता, हृष्टा, मोहिता च, प्रत्युवाच—"आर्यपुत्र, अयं मनोहरमृगः हृदयं मोदयति; एषः बलवान् त्वया आनयितव्यः, क्रीडार्थं भवेत्।" "अत्राश्रमे शुभदर्शनाः बहवः मृगाः विचरन्ति—चमराः, सृमराः, अन्ये च।" "भल्लूकाः, मृगसंघाः, कपयः, किन्नराः च, वीर, अत्र विचरन्ति, रूपसम्पन्नाः, महाबलाः च।" "एवंविधः मृगः न दृष्टः, न तेजसा, न धैर्येण, न प्रभया, अयं मृगश्रेष्ठः।" "रमणीयवर्णः, चित्रदेहः, मणिरिव मम पुरतः, निर्विघ्नं काननं प्रकाशयन्, स चन्द्रमाः इव शोभते।" "हा, तस्य रूपम्! हा, तस्य शोभा! स्वरः च तेजश्च मनोहरम्; अयं चित्रमृगः मम हृदयं हरति।" "यदि जीवन् अयं मृगः गृह्यते, तर्हि अद्भुतं भविष्यति, विस्मयजनकं च।" "यदा वनवासः समाप्तः स्यात्, राज्यं प्रतिगमिष्यामः, तदा अयं मृगः राजगृहे भूषणं भविष्यति।" "भरताय, मातृष्वसुभ्यः, मम च, आर्य, अयं दिव्यमृगरूपः विस्मयं जनयिष्यति।" "यदि जीवन् अयं मृगश्रेष्ठः गृह्यते, नरव्याघ्र, तदा तस्य शोभनं चर्म तव भविष्यति।" एवं स राक्षसः मायामृगरूपं धारयन्, सीतायाः मनः हरन्, तत्र रामाश्रमस्य समीपे विचरन् आसीत्; सीता च तं अद्भुतमृगं दृष्ट्वा, विस्मयविस्फारितलोचना, पतिं लक्ष्मणं च आहूतवती, तयोः च तं मृगं दर्शयामास। लक्ष्मणः तु तस्य मायाम् अवगम्य, रामं तेन सावधानं कर्तुम् उपदिशन्, सीता तु मोहिता, तं मृगं आनयितुम् रामं याचते स्म।