रामो नाम राघवः, लङ्कां प्रति सेतुं कृत्वा, रावणं युद्धे जिघांसन्, सीतां पुनः प्राप्य गम्भीरं लज्जां समागच्छत। ततः रामः जनसङ्गमे तां कठोरं वाक्यं वदन् सीता, न सहन्ती, अग्निं प्राविशत्, सत्यं धारयन्ती। तदा अग्निन्यायेन, पापात् मुक्तां ज्ञात्वा, तेन महद्भिः कर्मणा, त्रिलोकं सर्वसत्त्वैः संतुष्टं कृतम्। देवगणाः च ऋषयः च महात्मनं राघवम् प्रसन्नाः अभवन्। विभीषणं, राक्षसाणां राजानं, लङ्कायां अभिषिक्त्वा, रामः कार्यं सम्पूर्णं कृत्वा, दुःखात् विमुक्तः, आनन्दितः अभवत्। देवतानां वरं प्राप्य वानरानां पुनः जीवितं कृत्वा, रामः मित्रैः सह पुष्पकचक्रेण अयोध्याम् प्रस्थितः। भरद्वाजाश्रमं आगत्य, सत्यसङ्कल्पः रामः हनुमन्तं भरतस्मिन उपवेशं प्रेषितवान्। पुनः सुग्रीवेन संवादं कृत्वा, रामः पुष्पकचक्रेण नन्दिग्रामं गतवान्। नन्दिग्रामे, जटां त्यक्त्वा, रामः शुद्धः, भ्रातृभिः सह सीतां पुनः प्राप्य राज्यं पुनः प्राप्तवान्। जनाः हर्षिताः, प्रसन्नाः, संतुष्टाः, समृद्धाः, धर्मशीलाः, रोगविमुक्ताः, अनाकाङ्क्षितभोजनविमुक्ताः च अभवन्। न कश्चित् पुत्रस्य मृत्युं पश्यति, न च स्त्रियः पतिसंयुक्ताः विधवाः भवितुम् उपद्रवः। न अग्निद्वारा भयः, न जलद्वारा प्राणिनः दग्धाः, न वायोः भयः, न ज्वरः। न क्षुधायाः भयः, न च चोराणां उपद्रवः; नगराणि च राज्यानि धनधान्येन परिपूर्णानि। सर्वे सदा हर्षिताः, सत्ययुगस्य समानाः; शतशः अश्वमेधयज्ञानि कृत्वा बहुं च स्वर्णं दत्त्वा। दशलक्षं गोधूमानां ब्रह्मणां योग्यतया दत्त्वा, प्रसिद्धः। राघवः राजवंशानां शतगुणं स्थापनं करिष्यति, चतुर्वर्णानां स्वधर्मे स्थापयिष्यति। दशसहस्रदशवर्षाणि राज्यम् उपभुञ्जानः रामः ब्रह्मलोकं गमिष्यति। एषः पवित्रः, पापविनाशकः, पुण्यकथा वेदैरुपदिष्टा—यः रामकथा पठति, स सर्वपापैः विमुक्तः। यः एषां जीवनदात्रीं रामायणकथां पठति, स स्वर्गे सम्मानितः भवति, पुत्रैः, पौत्रैः, सखिभिः सह। पठति चेद् ब्राह्मणः, वाक्प्रवृद्धिः प्राप्नोति; क्षत्रियः पृथिवीपतिः; व्यापारी व्यापारसिद्धिम्; तथा च शूद्रः महत्त्वं प्राप्नोति। एषः रामायणस्य बालकाण्डस्य द्वितीयः अध्यायः श्राव्यः। नारदस्य वचनानि श्रुत्वा, धर्मात्मा, वाक्कौशलयुक्तः, स्वशिष्यैः सह महान् ऋषिं पूजयामास। क्षणे तस्मिन् ऋषिः देवगणं प्रति गतः, तामसां तटं गत्वा, जाह्नवीं समीपम्। तत्र तामसां तटं गत्वा, ऋषिः किल्बिषरहितं तीरं दृष्ट्वा, समीपस्थं शिष्यं उवाच। "पश्य, भरद्वाजा, एषः तीरः किल्बिषरहितः, रमणीयः, शुभजलैः, सज्जनानां मनः प्रसन्नं करोति। जलपात्रं स्थापय, प्रियः, एवं मम छद्रं दत्त्वा; अहं एषां तामसां तीरं स्नानं करिष्यामि।" इति वाक्येन महात्मना वाल्मीकेन, भरद्वाजः शिष्यम् अनुशासनम् अकार्षीत। ऋषिः च तस्य शिष्यस्य हस्तात् छद्रं गृहीत्वा, आत्मनियन्त्रणेन, विशालं वनं चतुर्दिशं निरीक्ष्य भ्रमति। तत्र, एकं युग्मं क्रौञ्चपक्षिणं सहचरं दृष्ट्वा, नित्यसङ्गं, तेषां कर्णानि मधुराणि च सुन्दराणि। किन्तु तत्र, तस्मिन् युग्मे, एकः शिकारीणः दुष्कृत्येन पितृपक्षिणं हतवान्, यत्र ऋषिः दृष्ट्वा। तं पश्यन्तं, तस्य सहगामीं हतां दृष्ट्वा, रक्तेन च चित्तं च बहु ताडितं, तस्या अपत्यम् गदितम्। तत्र तु, तस्य सहगामीं विहाय, द्विजपक्षिणी तां, तस्य ताम्रशिरस्य, मदोन्मत्तं, पंखैः अलंकृतं, शोकं गदितम्। एवं दृष्ट्वा, दयायुक्तं हृदयम् वाल्मीकीऋषिः उत्पन्नम्। ततः दयायुक्तः, ऋषिः मननं कृत्वा, "अस्मिन् अधर्मे, किमर्थं एषः वाक्यं वदामि, पक्षिणः दुःखेन अभिभूतः?" इति चिन्तयामास। विचार्य, विचारशीलः, ऋषिः स्वमस्तिष्कं संकलित्वा, शिष्यं प्रति एषां वाक्यं उवाच। "माप्यं चन्दः, वर्णानां युक्तं, चित्तवृत्तिभिः संगृहीतं, यः तं शोकजं वाक्यं, एषः वाक्यं स्यात्, न अन्यथा।" इति वाक्यं श्रुत्वा, शिष्यः हर्षितः अभवत्, शिक्षः च प्रसन्नः। ततः, तस्य पवित्रं स्नानं कृत्वा, ऋषिः तस्मिन् पवित्रे स्थले, तेन घटनया मनः स्थितम्।