राक्षसः मारीचः, मायावी, मृगस्य अद्भुतरूपं धृत्वा रामस्य आश्रमद्वारमुपगतः। सः मृगः रत्नमयैः शृङ्गैः, श्वेतश्यामवदनः, रक्तपद्मसदृशमुखः, नीलपद्मसदृशकर्णः आसीत्। तस्य किञ्चित् उन्नतग्रीवः, नीलनीलमणिसदृशवक्षः, मधुकुसुमसदृशपार्श्वः, पद्मकेसरसदृशः च आसीत्। तस्य पादाः वैडूर्यसदृशदीप्तिमन्तः, सुगठिताः, तस्य पुच्छः इन्द्रधनुष्सदृशवर्णः प्रकाशमानः आसीत्। सः मृगः विविधरत्नैः भूषितः, मनोहरेषु वर्णेषु शोभमानः, क्षणेन परमसुन्दरमृगरूपं प्राप्तवान्। तेन राक्षसेन वनं रामस्य च आश्रमः प्रकाशितः, सः आत्मनं रमणीयं, मनोहरं च कृत्वा, सर्वेषां दृष्ट्याः प्रियं जातः। वैदेह्याः आकर्षणाय, विविधमणिमयः, हरिततृणेषु सम्यक् विचरन्, सः मृगः सर्वत्र रमणीयं वर्तनं कृतवान्। शतशः रजतमयैः चिह्नैः शोभितः, सः मृगः तरुणपल्लवान् खादन् वनं विचरति स्म। सः कदाचित् कदलीवनं, कदाचित् कर्णिकारवृक्षान् उपगम्य, मृदुचरणैः तत्र तिष्ठन्, सीतायाः दृष्टिं प्रतीक्षते स्म। तस्य पृष्ठः पद्मवर्णः, महाजनो मृगः रामस्य आश्रमसमीपे विचरन् दीप्तिमान् आसीत्। सः पुनः पुनः दूरं गत्वा, शीघ्रं पुनः प्रत्यागच्छन्, श्रेष्ठः मृगः आश्रमसमीपे विचरति स्म। कदाचित् भूमौ क्रीडन्, कदाचित् उपविशन्, आश्रमद्वारं समीपं गत्वा, मृगसमूहान् मध्ये विचरति स्म। तं मृगसमूहाः अनुगच्छन्ति स्म, सः पुनः प्रत्यागच्छन्, सीतायाः दृष्टिं कामयमानः, मृगरूपधारी राक्षसः आसीत्। सः वनमृगैः सह विचरन्, तेजस्वी चिह्नानि भूमौ रचयन्, सर्वे वनमृगाः तं दृष्ट्वा विस्मिताः अभवन्। ते तं समीपं गत्वा, सूतिः कृत्वा, दश दिशः प्रस्थिताः; राक्षसः तु तेषु वनमृगेषु मिलित्वा, शिकारस्य आनन्दं अनुभूय, स्वस्वरूपं गुप्तुं तान् न खादति स्म। एवं तस्मिन् समये, सौम्यनेत्रा वैदेही, पुष्पाणि सञ्चिन्वती, कर्णिकार, अशोक, आम्रवृक्षेषु विचरन्ती, तं रत्नमयमृगं अपश्यत्। सुषमा मुखी सीता, पुष्पाणि सञ्चिन्वती, वनवासाय अयोग्या, तं रत्नमयमृगं दृष्ट्वा विस्मिता अभवत्। सा उत्तमांगना मृगं अपश्यत्, यस्य अङ्गानि मुक्ताफलरत्नैः भूषितानि, दन्ताः ओष्ठः च दीप्तिमन्तः, केशाः रजतमयः, धातुमयः च आसीत्। सा विस्मयाकुला, स्नेहपूर्वं तं मृगं निरीक्ष्य, सः मायावी मृगः रामप्रियां सीतां अपश्यत्। सः तत्र वनं प्रकाशयन् विचरति स्म; जनकात्मजा सीता, तं अदृष्टपूर्वं, विविधरत्नमयं मृगं दृष्ट्वा, परमविस्मयेन पूरिता अभवत्। एतस्मात् अनन्तरं, श्रीवाल्मीकि रामायणे, आरण्यकाण्डे, चतुश्चत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। सीता, सुमध्यमा, पुष्पाणि सञ्चिन्वती, तं मृगं अपश्यत्, यस्य पार्श्वौ सुवर्णरजतमयवर्णेन दीप्तिमन्तौ आस्ताम्। सा हृष्टा, निष्कलङ्करूपा, सुवर्णमणिसदृशदीप्तिमन्ती, स्वपत्न्यं रामं लक्ष्मणं च, शस्त्रधारिणं, आह्वयत्। पुनः पुनः आह्वयन्ती, तं मृगं सस्नेहं निरीक्ष्य, 'आगच्छ, आगच्छ शीघ्रं, आर्य, सौमित्रेण सह' इति उक्तवती। वैदेह्या आह्वानं श्रुत्वा, नरश्रेष्ठौ रामः लक्ष्मणः च, तं देशं निरीक्ष्य, तं मृगं अपश्यताम्। लक्ष्मणः तं दृष्ट्वा, संशयमुपेतः, रामं उवाच—'मम मतम्, एषः मृगः न अन्यः, मारीचो राक्षसः एव।' 'वनं विचरन्, शिकाररमे, रूपविपर्ययधारी राक्षसः, नृपतिः हतः।' 'मायायाः अधिपः, एषः मृगः रूपं कृतवान्; गन्धर्वनगरसदृशः, दीप्तिमान्।' 'राघव, रत्नमयः मृगः नास्ति; भूमिपते, नूनं एषः मायास्वरूपः, न संशयः।' एवं काकुत्स्थस्य वचनं मध्ये, शुद्धस्मिता सीता, हृष्टा, मोहितचित्ता, प्रत्युवाच। 'आर्यपुत्र, एषः मनोहरः मृगः मम हृदयं मोहयति; बलवान्, तं आनय, क्रीडायै भवेत्।' 'आश्रमसमीपे शुभदर्शना मृगाः विचरन्ति—चमरा, सृमरा, अन्ये च।' 'भल्लूकाः, मृगसमूहः, कपयः, किन्नराः अपि, बलशालिनः, रूपशालिनः, अत्र विचरन्ति।' 'अयं मृगः, नृपते, अन्यः न दृष्टः; न तेजसा, न धैर्ये, न दीप्त्या, एषः मृगश्रेष्ठः।' 'विविधवर्णरूपः, अद्भुतः, मम पुरतः रत्नमिव, वनं प्रकाशयन्, शशिनिव दीप्तिमान्।' 'हा, रूपम्! हा, शोभा! स्वरः, दीप्तिः च रमणीयः; एषः अद्भुतवर्णमृगः मम हृदयं हरति।' 'यदि जीवन् एषः मृगः गृहीतः, विस्मयकारी, अद्भुतः च भविष्यति।' 'यदा वनवासः समाप्तः, राज्यं प्रत्यागच्छामः, तदा एषः मृगः राजमहले भूषणं भविष्यति।' 'भरताय, आर्यपुत्र, मातृभ्यः, मम च, प्रभो, एषः दिव्यः मृगरूपः विस्मयं जनयिष्यति।