रावणस्य वचः श्रुत्वा, "सखे, शीघ्रं तद् कुरु यदर्थं आगताः स्मः," इति, मारीचः राक्षसः ततः तस्य वचनं समाचरन्। सः राक्षसः मारीचः, मृगस्य रूपं धारयन्, रामस्य आश्रमद्वारे विचरन्, अद्भुतं विस्मयजनकं च रूपं स्वीकृतवान्। तस्य शृङ्गे उत्तमरत्नमयौ, मुखं श्वेतकृष्णवर्णम्, रक्तपद्मसदृशं वक्त्रं, नीलोत्पलसदृशे कर्णौ च। अल्पोन्नते ग्रीवायाम्, नीलवज्रनिभे उदरे, मधुकुसुमसदृशे पार्श्वे, पद्मकेशरसमे च। तस्य खुराः वैडूर्यसदृशप्रभाः, सुशितिलाङ्गुलिः, सुमनोहरः सुमध्यः, इन्द्रधनुष्सदृशवर्णयुक्तः पुच्छः च विराजते। सः मृगः विविधवर्णैः मणिभिः भूषितः, मनोहरः, श्यामलवर्णश्च, क्षणमात्रेण परमसुन्दरः मृगः अभवत्। सः राक्षसः तेन रूपेण रम्यं वनं रामस्य च आश्रमं प्रकाशयन्, स्वं मनोहरं रूपं दर्शयन्, जनकात्मजां वैदेहीं मोहितुं, विविधधातुभिः भूषितः, हरितभूमिषु सर्वत्र विचरन्, मनोहारी चेष्टया रमणीयः अभवत्। शतशः रजतबिन्दुभिः चिह्नितः, सः मृगः नवानि पल्लवानि खादन्, तरुषु विचरन्, रम्यतया मोहयन्। कदाचित् कदलीवनं गत्वा, पुनः कर्णिकारतरूणां समीपं गतः, शनैः शनैः विचरन्, सीतादर्शनस्य प्रतीक्षां चकार। पद्मचिह्नैः पृष्ठे शोभमानः, सः महामृगः रामस्य आश्रमस्य समीपे स्वच्छन्देन विचरन्। कदाचित् दूरं गच्छन्, पुनः पुनरागच्छन्, क्षिप्रम् अपसरन्, शीघ्रं पुनरागच्छन्। कदाचित् भूमौ क्रीडन्, पुनः उपविशन्, आश्रमद्वारे समीपं गत्वा मृगगणेषु विचरन्। तं मृगगणाः अनुयान्तः, सः पुनः प्रत्यागच्छन्, सीतादर्शनकाङ्क्षया, राक्षसः मृगरूपधारी तत्र विचरन्। सः विचरन्, विविधवर्णचित्राणि रचयन्, अन्ये वनमृगाः तं विस्मयेन पश्यन्ति। ते मृगाः समीपं गत्वा तं घ्राणं कृत्वा, दिग्भ्यः प्रधावन्ति; सः राक्षसः तु स्वमायां गोपयन्, तान् मृगान् स्पृशन् अपि, न खादति। तत्रैव तस्मिन्काले, मनोहरलोचनां वैदेहीं, या पुष्पसञ्चये निमग्ना आसीत्, कर्णिकार, अशोक, आम्रवृक्षेषु विचरन्तीं, दृष्ट्वा तं मणिमयमिव मृगं अपश्यत्। सा सुवदना पुष्पाणि सञ्चिन्वती, वनवासाय अनुपयुक्ता, तं मणिसदृशं मृगं दृष्ट्वा विस्मयं जगाम। सा उत्तमस्त्री तं मृगं ददर्श, यस्याङ्गानि मुक्ताफलमणिभिः भूषितानि, दन्ताः शुक्लाः, अधरौ रक्तवर्णौ, केशाः रजतमयाः च। सा विस्फारितलोचना स्नेहेन तं निरीक्ष्य, सः मायामृगः अपि रामकान्तां पश्यन्, तत्र वनं दीपयन् इव विचरन्। तं अदृष्टपूर्वं, नानामणिमयं मृगं दृष्ट्वा, जनकनन्दिनी सीता परमविस्मयं प्राप। शृणु तर्हि श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकृते अरण्यकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः। सा सुमध्यमा पुष्पाणि सञ्चिन्वती, सुवर्णरजतवर्णैः पार्श्वैः शोभमानं तं मृगं अपश्यत्। सा हृष्टा, निर्दोषरूपा, सुवर्णप्रभा, स्वपत्न्यै, भ्रातृमते च लक्ष्मणायाह्वयत्। पुनः पुनः आह्वयन्ती, तं मृगं सस्नेहम् अपश्यत्—"आगच्छ, आगच्छ शीघ्रं, आर्य, स्वसखेन सह!" इति। वैदेह्याः आह्वानं श्रुत्वा, तौ नरर्षभौ रामः लक्ष्मणश्च, तं देशं निरीक्ष्य, मृगं ददृशतुः। तं दृष्ट्वा लक्ष्मणः संशयं कृत्वा इदं वाक्यमुवाच—"अयं मृगः न अन्यः, मारीच एव राक्षसः इति मे मन्ये।" "वनं विचरन्, मृगयायां रममाणः, एषः रूपधरः राक्षसः पूर्वं राजानः हतः।" "एषः मायाविनः मारीचस्य माया; मृगरूपं तेन कृतम्, हे पुरुषर्षभ, गन्धर्वनगरसदृशं शोभते।" "राघव, न कदापि मणिमयो मृगः दृश्यते; नृपते, नूनं एषा माया, न संशयः।" एवं लक्ष्मणस्य वचः मध्ये, निर्मलस्मिता सीता, हृष्टा, मोहितचित्ता, प्रत्युवाच—"आर्यपुत्र, अयं मनोहरः मृगः मम हृदयं हर्षयति; अस्य आनय, महाबाहो, अस्माकं क्रीडार्थं स्यात्।" "अत्राश्रमे शुभदर्शनाः बहवः मृगाः विचरन्ति—चमरा, सृमरा, अन्ये च।" "भल्लूका, ऋक्षगणाः, वानराः, किन्नराश्च अपि, महाबाहो, अत्र विचरन्ति, रूपेण, वीर्येण च उत्तमाः।" "न अन्यः कश्चन मृगः, नृपते, दृष्टपूर्वः; न तेजसा, न धैर्येण, न प्रभया, यथा अयं मृगश्रेष्ठः।" "नानावर्णरूपयुक्तः, मणिसदृशः, अस्य वनस्य शोभां वर्धयन्, अयं मृगः चन्द्रमाः इव दीप्तिमान्।" "हा! अस्य रूपं! हा! अस्य सौन्दर्यं! स्वरः च दीप्तिः च मनोहरौ; अयं अद्भुतः चित्रमृगः मम हृदयं हर्तुम् इच्छति।" "यदि जीवन्न् एषः मृगः गृह्यते, तर्हि अतीव आश्चर्यकरः स्यात्।" "यदा वनवासः समाप्तः स्यात्, पुनः राज्यं प्राप्तव्यम्, तदा अयं मृगः राजमहले भूषणं भविष्यति।" एवं तत्र मायामृगः मारीचः, रावणस्य हेतोः, सीतां मोहितुम्, परममनोहररूपं धारयन्, तस्याः चित्तं आकर्षयन्, रामलक्ष्मणयोः च संशयं जनयन्, सारा कथा प्रवहति।