तदा विश्वामित्रः श्रीरामं सौमित्रिणं च उवाच—"शुभदर्शन राम, अद्यात्रैव वयम् एषयोः पुण्ययोः नद्योः मध्ये रात्रिं वयाम् उपवसामः। श्वः तु नदीं तरिष्यामः। सर्वे वयं विशुद्धचित्ताः अस्यां पुण्ये आश्रमे समीपं गच्छाम; अत्र वासः उत्तमः भविष्यति, सुखेन च रजनीं यापयिष्यामः।" ततः सर्वे स्नात्वा, जप्यं कृत्वा, हविर्यज्ञं च समाप्य, तत्र संभाषमाणाः, तपसा दीर्घदर्शिनः मुनयः तौ रामलक्ष्मणौ दृष्ट्वा, तान् प्रेक्षन्ते स्म। तान् विज्ञाय, ऋषयः परमसुखसंपन्नाः, हर्षेण अभिगम्य, पाद्यं अर्घ्यं च आदरपूर्वकम् अददुः, कुशिकात्मजं सत्कृत्य। ततः तौ रामलक्ष्मणौ अपि यथार्हं सत्कृत्य, प्रियकथाभिः तौ प्रहृष्टौ अकुर्वन्। संध्याकाले तदा संहितात्मानः मुनयः, तत्र निवासी धर्मशीलाश्च, यथाविधि संध्योपासना अकुर्वन्। कामाश्रमस्य तत्र त एव सुखेन वासं कुर्वन्ति स्म। तत्र धर्मात्मा कौशिकः तपस्विनां श्रेष्ठः, तौ राजपुत्रौ रमणीयाभिः कथाभिः तर्पयामास। अथ चतुर्विंशः सर्गः आरभ्यते, शृणु। प्रभाते विमले दिने, तौ रिपुघ्नौ रामलक्ष्मणौ, कृतस्नानजपौ, विश्वामित्रस्य अग्रतः नदीतीरं जग्मतुः। सर्वे महात्मानः मुनयः, दृढव्रताः, उत्तमां नौकां सज्जीकृत्य, विश्वामित्रं इदम् ऊचुः—"कृपया नौकायां आरोह, अग्रे राजपुत्रौ स्थापयित्वा; सुरक्षितं गच्छ, कालस्य विलम्बः न भवतु।" विश्वामित्रः तान् मुनीन् पूजयित्वा, राजपुत्राभ्यां सह, समुद्रम् अभिमुखीं नदीं तीतर्य, पारं गच्छति स्म। तत्र जलस्य उद्रेकात् उत्पन्नं निनादं श्रुत्वा, मध्येन स्रोतोः आगत्य, तस्यः शब्दस्य कारणं ज्ञातुम् इच्छति स्म। तदा महातेजाः विश्वामित्रः रामलक्ष्मणाभ्यां सह, मध्येन नदीं, तस्य शब्दस्य कारणं पृष्टः। रामः स आदरात् पप्रच्छ—"किम् एष जलस्य विक्षोभजनितः महाशब्दः?" राघवस्य उत्सुकवाक्यं श्रुत्वा, धर्मात्मा मुनिः तस्य शब्दस्य उत्पत्तिं कथयामास—"कैलासशिखरे, राम, मानसः परमः सरः मनसा सृष्टः।" "ब्रह्मणा, पुरुषसिंह, एष मानसः सरः कृतः; तस्मात् एषा नदी प्रवृत्ता, अयोध्याम् अभिमुखी।" "सरा सरयू, मानससरोद्भवा, ब्रह्मसरः उत्पन्ना; एषा अतुल्या शब्दः तस्याः जाह्नव्याः समीपं याति।" "जलक्लेशजनितः एष शब्दः, राम, तस्मात् त्वम् अभिवादय।" तदा ताव् धर्मिष्ठौ प्रणम्य, तस्मात् नद्याः दक्षिणं तटं शीघ्रं जग्मतुर्भ्याम्। ततः तौ शीघ्रगामिनौ, तटं प्राप्य, भयङ्करं वनं दृष्ट्वा, पुरुषर्षभः रामः पप्रच्छ—"इदं वनं महद् भीषणम्, बहुशः शर्करावृतम्।" "भीमार्थे मृगपक्षिभिः, कठोरनादैः पक्षिभिः, नानाविधानां पक्षिणां भीषणरवैः।" "सिंहव्याघ्रवराहहस्तिभिः, धावाश्वकर्णकाकुभबिल्वतिन्दुकपाटलैः वृक्षैः शोभितम्।" "बदरैश्च मिश्रितम्—किमर्थम् एतद् वनं भीषणम्?" तस्य महर्षिः विश्वामित्रः महत्तेजाः प्रत्युवाच— "शृणु, काकुत्स्थ, अस्य वनस्य भीषणत्वस्य कारणम्। एते द्वौ समृद्धौ देशौ अत्र पूर्वं स्थितौ, नरश्रेष्ठ।" "मलदाः करूषाश्च, देवैः सृष्टौ, अत्र आस्ताम्। पुरा वृत्रवधे, राम, इन्द्रः मलिनः अभवत्।" "तदा तस्य सहस्राक्षस्य, क्षुधा ब्रह्महत्या च प्रविष्टे। मलिनं तं इन्द्रं, देवाः मुनयः च—" "—कुम्भैः स्नाप्य, तस्य मलं अपाकुर्वन्। अत्रैव भूमौ तं मलं च, करूषं च, न्यवर्तयन्।" "इन्द्रस्य शरीरे जातम्, तदा सर्वे हृष्टाः; शुद्धः मलरहितः च इन्द्रः स्वस्वरूपं प्राप।" "स तदा संतुष्टः, भूम्यै उत्तमं वरं दत्तवान्—'एते द्वौ समृद्धौ देशौ लोके प्रसिद्धिं गमिष्यतः।'" "मलदाः करूषाश्च, मम शरीरेण मलं धारयन्तः, देवैः स्तुताः, देवेन्द्रः च 'साधु, साधु' इति उक्तः।" "मलदाः करूषाश्च, हृष्टाः, धनधान्यसमृद्धाः, कालेन, रूपपरिवर्तनया यक्षिण्या पीडिताः।" "सा सहस्रगजसमाना बलतः, ताटका नाम, बुद्धिमतः सुन्दस्य पत्नी।" "तस्याः पुत्रः मारीचः, इन्द्रसमविक्रमः राक्षसः, वृतबाहुः, महाशिराः, विशालमुखः, महाकायः।" "एष राक्षसः भीमदर्शनः, जनान् नित्यं त्रासयति, एते द्वौ देशौ नाशयति, राघव।" "ताटका, दुष्टाचारा, मलदाकरूषयोः विनाशं करोति; सा अर्धयोजनमात्रम् एतत्पथं निवार्य तिष्ठति।" "तस्मात् त्वम् ताटकावनं गन्तव्यः; स्वशक्त्या, एतां दुष्टां नाशय।" "मम आज्ञया, एष प्रदेशः पुनः शूलरहितः क्रियताम्; ह्यद्य न कोऽपि अत्र आगन्तुं शक्नोति।" "राम, एष देशः घोरया अतितीक्ष्णया यक्षिण्या विनाशितः; सर्वं तव कथितम्, एतद् भीषणं वनं यक्षिण्या नाशितम् इदानीम् अपि।" पञ्चविंशः सर्गः श्राव्यः। श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे बालकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः।