श्रीरामायणे, रघुकुलनन्दन, भगवान् देवेशः, नवविवाहितः, मारुतसङ्गच्छन् गच्छन्, तस्य मार्गे तस्य दुष्टचित्तः एकः व्याघातं कर्तुमुद्यतः सन् महात्मना तं निन्दितः। तेन तस्य दुष्टस्य चक्षुषा रुद्रः तं निहतवान्, तस्य च सर्वाङ्गानि तस्य शरीरात् भङ्गानि जातानि। तत्र, तस्य शरीरं विनाशितं च महात्मना देवेशेन क्रोधे, कामः अमूर्तः जातः। तस्मिन्हि समये, हे राघव, सः अनङ्गः इति प्रसिद्धः जातः, यत्र तस्य शरीरं पतितं, तत्र अङ्गविषयः इति भाग्यभूमिः प्रख्याता। एषः तस्य पवित्राश्रमः अस्ति, एते च तस्य प्राचीनशिष्याः, हे वीर, धर्मे समर्पिताः, येषां मध्ये पापं न अस्ति। अद्य वयं अत्र रात्रिं यापयाम, हे शुभदृष्टे राम, एषां पवित्रनदीनां मध्ये; श्वः वयं पारं गमिष्याम। वयं सर्वे, मनसा पवित्राः, एषां पवित्राश्रमं गच्छेम, अत्र अस्माकं वासः अत्युत्तमः भविष्यति, चित्तेन सुखेन रात्रिं यापयिष्याम। स्नात्वा, जपं कृत्वा, च यज्ञोपवीतं समर्प्य, हे पुरुषश्रेष्ठ, तत्र संवादं कुर्वन्तः तपस्विनः तान् दृष्ट्वा, तपः साधनाय परिपूर्णदृष्टयः। तान् ज्ञात्वा, ऋषयः, परमानन्देन परिपूर्णाः, आनन्देन समागच्छन्, चरणपाणिं, स्वागतपाणिं, च कुशिकसुताय आह्वानं कृतवन्तः। ततः, तेन उचितं, तैः ध्यानसमाहितैः ऋषिभिः साकं निवासं कृतम्; तत्र रात्रिं सुखेन यापयन्तः, कौशिकः, धर्मात्मा च तपस्वी, राजपुत्रयोः प्रियकथाः कृतवान्। अतः, प्रातःकाले, यदा दिनं स्पष्टं जातं, ते द्वौ शत्रुविनाशकौ, तेषां प्रातःकर्माणि समाप्त्य, नदीतीरे गच्छन्ति, विश्वामित्रः मार्गदर्शकः। तत्र सर्वे महात्मनः, दृढव्रताः, सुन्दरं नौकां सज्जयन्ति च विश्वामित्रं प्रति वदन्ति, "कृपया नौकां गृहीत्वा, राजपुत्रानां पूर्वतः, सुरक्षितं गत्वा, समयेन विलम्बं न कुरुत।" विश्वामित्रः, तान् स्वीकृत्य, तेषां श्रद्धां ज्ञात्वा, नदीं पारयामास, समुद्रं प्रति प्रवहन्तं। तत्र, तस्य जलस्य चञ्चलनादं श्रुत्वा, तस्मिन् नदीमध्ये, सः तस्य ध्वनिं ज्ञातुं यत्नं कुर्वन् रामं च तस्य भ्रातृं च पृष्टवान्। "एषः जलस्य भङ्गनादः कः?" इति श्रुत्वा, राघवस्य वाक्यानि जिज्ञासया पूर्णानि। तदा धर्मात्मा ऋषिः तस्य ध्वनिं विषये विवृत्य, "हे राम, कैलासपर्वते, मनसा एकः सर्वोत्तमः तालः निर्मितः।" "ब्रह्मणा, हे पुरुषसिंह, एषः मानसतालः निर्मितः; तस्मात् नदी प्रवहति, अयोध्यां प्रतिवृत्तम्।" "पवित्रा सरयुः, तालात् जलेन प्रकटिता, ब्रह्मतालात् उत्पन्ना; एषः अद्वितीयः ध्वनिः यः जाह्नवीं प्रति गच्छति।" "जलेन चञ्चलनादेन जनितः, राम, तव नमः समर्पय।" ततो, उभौ धर्मात्मनौ, तेषां नमः कृतवन्तौ। दक्षिणतीरे गत्वा, द्वौ, शीघ्रगामिनौ, गच्छन्ति; दुष्टदृश्यं वनं दृष्ट्वा, पुरुषश्रेष्ठस्य पुत्रः— इक्ष्वाकुवंशजः, अजेयः, महर्षिं पृष्टवान्, "अहं, एषः वनं भयंकरः, चिरक्रीडितः।" "अस्मिन् क्रिक्कटसङ्कुलं, भयंकराणां पशूनां च पक्षिणां च; भयंकराणां पक्षिणां च भयंकराणां च, विभिन्नपक्षिणां च, दारुणध्वनिभिः।" "सिंहैः, व्याघ्रैः, वराहैः, गजैः च, धवाकर्ण, ककुभ, बिल्व, तिन्दुक, तथा पत्रालवृक्षैः च अलङ्कृतम्।" "जुजुबीवृक्षैः च मिश्रितं—किमर्थं एषः वनं भयंकरः?" तदा महर्षिः विश्वामित्रः, अपारशक्तिमान्, तं उवाच। "शृणु, काकुत्स्थ, एषः भयंकरवनस्य कारणं। एते द्वे समृद्धे भूमिः अत्र पूर्वं अस्ति, हे पुरुषश्रेष्ठ।" "मलदः च करुषः, देवैः निर्मितः, अत्र आसीत्। प्राचीनकाले, वृत्रस्य वधात्, राम, इन्द्रः अशुद्धता द्वारा व्याकुलः जातः।" "तत्र भूते, ब्रह्महत्या च इन्द्रस्य सह प्रविष्टा। तं अशुद्धं इन्द्रं, देवाः च तपस्विनः—" "पात्रैः स्नानं कृत्वा, तस्य अशुद्धता निवार्यन्ति। अत्र, पृथिव्याम्, तेषां अशुद्धता च करुषस्य च स्थापितम्।" "इन्द्रस्य शरीरात् उत्पन्नं, तदनन्तरं तेषां शुद्धं जातम्; इन्द्रः पुनः यथावत् जातः।" "सन्तुष्टः, तेन भूमिं महतीं वरं दातुं प्रार्थितः; एते द्वे समृद्धे भूमिः जगति प्रसिद्धिं गमिष्यन्ति।" "मलदाः च करुषाः, मम शरीरे अशुद्धता धारयन्तः, देवाः इन्द्राय, 'सर्वं कुशलं, सर्वं कुशलं' इति उवाचन्।" "मलदाः च करुषाः, आनन्दिताः, धनधान्येन समृद्धाः, किञ्चित्कालं, यक्षिण्या विकृतस्वरूपिण्या दुःखिताः।" "सः सहस्रहस्तबलस्य, तस्य नाम तातकः, बुद्धिमानः सुन्दस्य पत्नी।" "तस्य पुत्रः मारीचः, इन्द्रसदृशशक्तिमान्, गोलाकारभुजः, महान्तः शिरः, विस्तीर्णमुखः, महाकायः।" "एषः राक्षसः, भयंकरदृश्यः, जनानां भयभीतं करोति च एते द्वे भूमिं विनाशयति, हे राघव।" एवं समाप्तं चतुर्विंशतितमः अध्यायः। शृणु।