मम पूर्वशत्रुत्वं स्मरन्, रामं वनवासिनं महाबलिनं तापसं मन्यमानः, तं अवज्ञायाहम् उपसंपेदे। ततः, तीक्ष्णशृङ्गधारी मृगस्वरूपधारी सन्, पूर्वकृतघातं स्मृत्वा, क्रोधाविष्टो हन्तुम् उद्धतः तम् उपधावम्। तदा रामः स्वं महद्दनुः संधाय, शत्रुनाशकान् तीक्ष्णान् त्रीन् बाणान् विमुञ्चत्, येषां वेगः गरुडवायुसमः आसीत्। ते बाणाः वज्रसदृशाः, भीमाः, रक्तपिपासवः, संयुक्ताः, विवृतसंधयः, अग्रे प्रस्थिताः। रामवीर्यं विदित्वा, कपटयुक्तः सन्, पुरा विपत्तिं दृष्ट्वा, तस्मात् पलायितः। तदनन्तरं विमुक्तौ तौ राक्षसौ रामेण निहतौ। रामबाणेन मुक्तः, किञ्चित् जीवितम् अवशिष्य, अहम् इह विचरामि, मुनिव्रतधारी, समाधिमान् स्थिरचित्तश्च। सर्वे वृक्षेषु राममेव पश्यामि—वल्कलाजिनाम्बरधारी, धनुर्धारी, यमोपमः पाशहस्तश्च। सहस्रशः रामान् पश्यामि, भीतः अस्मि, हे रावण; इदं सर्वं वनं राममयं इव दृश्यते। एकाकी अपि केवलं राममेव पश्यामि, हे राक्षसराज; स्वप्ने अपि रामदर्शनात्, मोहितो विमूढश्च विचरामि। ‘र’ इति प्रारम्भकानि नामानि, रत्नानि, रथानि च, हे रावण, सर्वाणि मां बिभ्यति, रामभीतेन। तस्य वीर्यं जानामि; तेन सह युद्धं तव न युक्तम्। स रघुनन्दनः बलीनामुचिमपि हन्तुं समर्थः। रामेण युद्धं कुरु, वा क्षमां दर्शय, हे रावण; यदि माम् द्रष्टुम् इच्छसि, तर्हि रामस्य नाम न उच्चारय। लोके बहवः धर्मनिष्ठाः प्रजाः परपीडया स्वसंपदः सहिताः विनष्टाः। एवं, परदोषात् अहम् अपि नश्येयम्, हे निशाचर; यथोचितं कुरु, न तव मार्गं अनुसरिष्यामि। रामः महातेजाः, महावीर्यः, महाबलश्च; स राक्षसलोकस्यापि संहारकः स्यात्। यदि खरः शूर्पणखाकारणात् जनस्थानं गतः, अतिक्रूरः सन्, रामेण पूर्वं हतः, तर्हि रामे दोषः कः? यदि मम हिताय बन्धूनां च हिताय इदं मया उक्तं न गृह्णासि, तर्हि त्वं बान्धवाश्च युद्धे रामबाणैः अद्य हताः प्राणान् विहाय यास्यथ। एवमस्ति श्रीवाल्मीकिरामायणे अरण्यकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः। रावणः, मारीचस्य हितवादिनः वाक्यानि श्रुत्वा, न तान्यङ्गीकृतवान्, यथा मृत्युकाङ्क्षी औषधं परित्यजति। स राक्षसेन्द्रः, विधिना प्रेरितः, मारीचं हितोपदेशिनं तिक्तान् अनुचितांश्च वाक्यानि अब्रवीत्। ‘एषा या त्वया मम उक्ता वाणी, न शोभना, न चार्थयुक्ता, नीचप्रसूतस्य तव वाक्यं निर्फलं, शुष्के क्षेत्रे बीजमिव। त्वद्वाक्यैः न शक्ये राघवेण युद्धे मम मनो विमोचयितुं, विशेषतः स तु मूढः, पापात्मा, मानवः। यः मित्राणि, राज्यं, जननीं पितरं च परित्यज्य, स्त्रीवाक्यं शृत्वा, एकाकी वनं गतः—सः। नूनं खरघातिना सह युद्धे, अहम् सीतां, या तस्य प्राणैः अपि प्रिया, तव पुरतः हरिष्यामि। मम हृदि दृढनिश्चयः अयम्, मारीच; देवैः वा दानवैः वा इन्द्रेण सह अपि न शक्यते विचालयितुं। कार्यस्य दोषमर्थं वा पृष्टः, त्वं एवमुक्तुमर्हसि, आपद्विपत्तिमवस्थायां वा। पृष्टः मन्त्रिणा, स्वहितकामेन, राज्ञे कृताञ्जलिना, सम्यग्वाक्यं वक्तव्यम्। यानि वचनानि न विरोध्यन्ते, मृदूनि, शुभानि, हितानि च, तानि एव राज्ञे यथोचितं वक्तव्यानि। यदि कठोराणि, हितानि अपि, अविनयानि वाक्यानि उक्तानि, तानि राजा नाभिनन्देत्। राजानः अग्न्यिन्द्रसोमयमवरुणरूपाः पंचधा भवन्ति। महाबलिनः राजानः, हे निशाचर, तेजः, वीर्यम्, सौम्यता, दण्डः, प्रसादश्च, तेषां देवानामिव भवन्ति। अतः सर्वदा ताञ् पूजनीयाः, सत्क्रियाश्च कार्याः; त्वं तु धर्मं न जानासि, मोहग्रस्तः असि। दुष्टभावेन आगतम् अतिथिं प्रति त्वया कठोरं वाक्यं उक्तम्; अहम् तव गुणदोषयोः, स्वहितस्य वा, न पृच्छामि, हे राक्षस। एवं सर्वमुक्तं मया त्वयि, निगृहीतविक्रम, कार्ये अस्मिन् त्वया मम साहाय्यं कर्तव्यम्। शृणु, तव साहाय्यार्थं यत्कर्तव्यं तत् वक्ष्यामि—त्वं सुवर्णमृगरूपं विधाय, रजतबिन्दुभूषितः भव। रामस्य आश्रमे सीतायाः पुरतः विचर; वैदेहीं आकर्ष्य, यथाकामं गन्तुमर्हसि। मैथिली त्वां मायया सुवर्णमृगं दृष्ट्वा, विस्मिता स्यात्, शीघ्रं रामं प्रति ‘एष मे आनय’ इति वक्ष्यति। यदा काकुत्स्थः दूरं गच्छति, तदा त्वं रामस्वरेण ‘हा सीते! लक्ष्मण!’ इति उच्चारय। ततः, सीतया प्रेरितः सौमित्रिः अपि, सख्यभावेन, रामस्य पन्थानमाशु गमिष्यति। काकुत्स्थलक्ष्मणाभ्यां दूरं गतमात्रे, अहम् वैदेहीं सुखेन हर्षयिष्यामि, यथा सहस्राक्षः शचीं हरन्।