रामः लक्ष्मणश्च महर्षिं विश्वामित्रं सस्नेहम् उपगम्य पप्रच्छतुः—"कस्येदं पुण्याश्रमपदं? कः किलात्र वसति, भगवन्? ज्ञातुमिच्छावः, महदस्माकं कौतूहलमस्ति।" तयोः वचनानि श्रुत्वा स महर्षिः प्रहसन्नुवाच—"श्रृणु, राम, यस्यायं पुरातनः आश्रमः।" "कामो नाम देवानां मनसिजः, येन विज्ञायते, कदाचिदत्रैव महादेवमृषितपसम् अप्रमत्तमपश्यत्। तदा त्रिदशपतिः नूतनविवाहः सन् मरुत्संघैः सह प्रवर्तमानः आसीत्, स तु दुष्टबुद्धिः कामः तं विघ्नयितुमुद्यतः, तेन च महात्मना तिरस्कृतः।" "ततः राघव, रुद्रेण कोपात् दृष्टिमात्रेण स दुष्टः सर्वाङ्गभङ्गं प्राप, शरीरेभ्यः सर्वेऽस्य अङ्गानि व्यपेत्य नष्टानि। तत्र तस्य शरीरे विनष्टे, त्रिदशेश्वरेण क्रुद्धेन दग्धे, स कामः शरीरहीनः अभवत्।" "तस्मात् प्रभृति, राघव, स 'अनङ्ग' इति प्रसिद्धः, यत्र तस्य शरीरम् अपतत्, स प्रदेशः 'अङ्गविषय' इति पुण्यः कथ्यते। एष एव तस्य पुण्यः आश्रमः, एते च तस्य प्राचीनाः शिष्याः, धर्मनिष्ठाः, पापरहिताः।" "अत्र, शुभदर्शिन् राम, अद्य रजनीं वयम् उपवसामः, एतेषां द्वयोः पुण्ययोः नद्योः मध्ये; श्वस्तु तीरं तरिष्यामः।" "सर्वे वयं विशुद्धचित्ताः एतं पुण्याश्रमं गच्छाम; अत्र वासः परमशोभनः स्यात्, सुखेन रजनीं यापयिष्यामः।" ते स्नात्वा, जप्यकर्म कृत्वा, हविर्दानं च समाप्य, तत्र संभाषमाणाः, तापसाः तान् दीर्घतपसा दीप्तदृष्टयः निरीक्ष्य। तान् विज्ञाय, मुनयः परमसंतोषपूर्णाः, हर्षेण समुपेत्य, पाद्यं, अर्घ्यं, आतिथ्यं च कौशिकपुत्राय समर्पयन्। ततः रामलक्ष्मणयोः आतिथ्यकर्म कृत्वा, यथोचितं सत्कारं लब्ध्वा, तान् प्रियकथाभिः प्रहृष्टाः अत्रिप्यन्। ततः सायं यथाविधि, तैः समाधिस्थैः मुनिभिः, निवसद्भिः तपस्विभिश्च, सायं संध्योपासनं कृतम्। एवं तस्मिन्कामाश्रमे सुखेन वासं कृत्वा, धर्मात्मा कौशिकः श्रेष्ठमुनिः तौ राजपुत्रौ रम्याभिः कथाभिः तर्पयामास। एवं चतुर्विंशोऽध्यायः आरभ्यते। शृणु। प्रभाते तु शुचौ दिने, तौ रिपुघ्नौ, कृतस्नानजपौ, विश्वामित्रस्य पुरः सरयूनदीतीरं जग्मतुः। सर्वे च महात्मानः मुनयः, दृढव्रताः, उत्तमां नौकां संप्रयोज्य, विश्वामित्रं प्रत्युवाचुः—"आरोह, मुनिश्रेष्ठ, राजपुत्रौ चाग्रतः स्थाप्य, शीघ्रं याहि, कालविलम्बः मा भवतु।" विश्वामित्रः तान् मुनीन् पूजयित्वा, ताभ्यां राजपुत्राभ्यां सह, सागरगामिनीं नदीं तीर्त्वा पारमगच्छत्। तत्र, सलिलस्य कषायात् उत्पन्नं शब्दं श्रुत्वा, मध्येन नदीं गच्छन्, तस्य शब्दस्य कारणं ज्ञातुमिच्छन् अभवत्। तदा महाबलः सः, रामलक्ष्मणाभ्यां सह, नदीमध्ये स्थित्वा, रामः महर्षिं पप्रच्छ—"कः अयं जलस्य भेदनशब्दः?" राघवस्य कौतूहलपूर्णं वचनं श्रुत्वा, धर्मात्मा मुनिः तस्य शब्दस्य उत्पत्तिं कथयामास— "कैलासशिखरे, राम, मानसः परमः सरः मनसा निर्मितः। ब्रह्मणा, नरश्रेष्ठ, अयं मानसः सरः कृतः, तस्मात् एषा नदी प्रवृत्ता, अयोध्यां प्रति याति।" "सा पुण्या सरयू, ब्रह्मसरोद्भवा, मानससरोद्भवा, अस्याः अतुलः शब्दः जाह्नव्याः समीपं याति।" "सलिलस्य व्यवधानेन जातः अयं शब्दः, राम, तस्मै नमस्कुरु।" ततो धर्मनिष्ठौ तौ उभौ प्रणिपत्य नमस्कृत्य। दक्षिणतीरं प्राप्त्य, तौ शीघ्रगामिनौ, गत्वा, भीषणवनं दृष्ट्वा, नरश्रेष्ठः सुतः—इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः—महर्षिं पप्रच्छ—"इदं वनं भयावहम्, शक्रकण्ठीनां समूहैः पूर्णम्।" "भीममृगपक्षिसंकीर्णं, कठोरस्वनैः पक्षिभिः, विविधैः पक्षिभिः, भीषणैः शब्दैः गर्जद्भिः।" "सिंहव्याघरवराहगजैः, धवाश्वकर्णकाकुभबिल्वतिन्दुकपाटलैश्च वृक्षैः शोभितम्।" "बदर्यादिवृक्षैः मिश्रितम्—किं कारणं, महर्षे, एतद्वनं भयावहम्?" तस्य प्रश्नं श्रुत्वा, महातेजाः विश्वामित्रः प्रत्युवाच— "काकुत्स्थ, शृणु, अस्य भयस्य कारणम्। अत्र पूर्वं द्वे समृद्धे जनपदे आस्ताम्—मलदाः करूषाश्च।" "देवैः निर्मिते, राम, मलदा करूषा चात्र स्थिते। कदाचित् वृत्रवधे कृतमलः इन्द्रः आसीत्।" "तदा तस्मिन्सहस्राक्षे, क्षुधा च, ब्रह्महत्या च प्रविष्टे। स मलिनः इन्द्रः, देवा ऋषयश्च—" "—कुम्भैः स्नापयित्वा, तस्य मलं च करूषं च भूमौ न्यवपतन्।" "तदा तस्य शरीरे जातं, तदनन्तरं प्रमुदिताः, मलमुक्तः शुद्धः इन्द्रः स्वमधिष्ठानं प्राप्तवान्।" "स तु प्रसन्नः, तस्मै भूम्यै वरं दत्तवान्—'इमे द्वे जनपदे लोके ख्यातिमाप्नोतः'।" "मलदाः करूषाश्च, मद्गात्रसमुत्थितं मलम् वहन्त्यौ, देवैः प्रशंसिते—'शुभं, शुभम्' इति वाक्यं त्रिदशाधिपाय उक्तम्।" मलदाः करूषाश्च, हृष्टाः, धनधान्यसमृद्धाः, कालेन किञ्चित्, रूपपरिवर्तिनीया यक्षिण्या बाधिताः।