वाल्मीकिरामायणम्

सर्वेभ्यः नमः। एकस्मिन समये, नलः पुलं निर्माणं कृत्वा, नदीनाम् अधिपः महासागरः स्वं प्रकटितवान्। तस्मिन् पुलं गत्वा, रामः लङ्कां गत्वा रावणं युद्धे निःशस्त्रीकृत्य, सीतां पुनः प्राप्य, गहनं लज्जां अनुभवति स्म। ततः रामः जनसङ्गमे तां कष्टभाषणं कृत्वा, सीता तस्य दुःखं न सहित्वा अग्निं प्रविष्टा, सत्यं धारयन्ती। तत्र अग्निना प्रमाणं दत्त्वा, पापात् मुक्तां ज्ञात्वा, तस्य महती क्रियया त्रिलोकः सर्वे प्रसन्नाः अभवन्। देवगणाः च ऋषयः च महात्मनं राघवम् आह्लादिताः। रामः लङ्कायां विभीषणं राक्षसराजं अभिषिक्त्वा, कार्यं सम्पूर्णं कृत्वा, दुःखात् मुक्तः हर्षं प्राप्य। देवगणानां कृते वरं प्राप्य, वानराणां पुनरुद्वृत्तिं कृत्वा, रामः मित्रैः सह पुष्पक चक्रेण अयोध्यां प्रस्थानं कृतवान्। भारद्वाजस्य आश्रमं गत्वा, सत्यधर्मे स्थिरः रामः हनुमानं भरतस्मिन उपवेशं प्रेषितवान्। पुनः सुग्रीवेन सह संवादं कृत्वा, रामः पुष्पकं चढित्वा नन्दिग्रामं गत्वा। नन्दिग्रामे, जटां क्षिप्त्वा, रामः पवित्रः, स्वभ्रातृभिः सह सीतां पुनः प्राप्य राज्यं पुनः प्राप्य। जनाः सुखिताः, प्रसन्नाः, तृप्ताः, समृद्धाः, धर्मात्माः, रोगविमुक्ताः, अनाहारभयं च नास्ति। न कदापि पुत्रस्य मृत्युं दृष्ट्वा, न च स्त्रियः पतिसंनिधिं त्यजन्ति, न च विधवाः भवन्ति। न अग्निदुःखं, न जलदुःखं, न वायुदुःखं, न ज्वरदुःखं। न कदापि भक्ष्यदुःखं, न च चोरदुःखं; नगराणि च राज्यानि धनधान्यपूर्णानि भवन्ति। सर्वे सदा हर्षिताः, सत्यमययुगे यथा; शतशः अश्वमेधयज्ञानि कृत्वा, बहुं च स्वर्णं दत्वा। दश लाखं गवां विद्वांसं प्रति उचितकर्माणि दत्वा, महात्मा राघवः शतगुणं राजवंशं स्थापयिष्यति, चतुर्वर्णानां कर्तव्यं च स्वस्वं कर्तुं प्रस्थापयिष्यति। दश सहस्रदश वर्षाणां राज्यं कृत्वा, रामः ब्रह्मलोकं गमिष्यति। एषः पवित्रः, पापविनाशकः, पुण्यकथा वेदाभिप्रायः — यः रामकथां पठति, स सर्वपापात् मुक्तः। यः एषां जीवदायकां रामायणकथां पठति, स स्वर्गे मान्यमानः, पुत्रैः, पौत्रैः, मित्रैः सह। पठित्वा, ब्राह्मणः वाक्प्रतिभां प्राप्नोति; क्षत्रियः पृथिव्यां साम्राज्यं प्राप्नोति; व्यापारी व्यापारस्य सिद्धिं प्राप्नोति; अपि च शूद्रः महत्त्वं प्राप्नोति। इति, वैल्मीकिरामायणस्य द्वितीयः अध्यायः, बालकाण्डः श्रवणीयः। नारदस्य वचांसि श्रुत्वा, धर्मात्मा, वाक्कौशलयुक्तः, स्वशिष्यैः सह महर्षिं सम्मानितवान्। किञ्च, यदा तदृषिः देवगणानां लोकं गत्वा, तामसां तटं गत्वा, यत्र जनवृत्तिः नद्या नातिदूरं, तत्र तामसां तटं गत्वा, ऋषिः प्रदक्षिणं कृत्वा तत्र शिष्यं समीपस्थितं दृष्ट्वा। “पश्य, भारद्वाज, एषः तटः मृदु, रमणीयः, शुद्धजलयुक्तः, उत्तमजनानां मनःप्रसादकः। प्रियं जलपात्रं स्थापय, प्रियः, मम वस्त्रं दत्त्वा, अहं अत्र तामसां उत्तमे स्नानं करिष्यामि।” इत्युक्त्वा, महात्मा वैल्मीकिः, भारद्वाजः, संयमितः, स्वगुरुणं काष्ठवस्त्रं ददाति। तदनन्तरं, काष्ठवस्त्रं गृहीत्वा, आत्मनियन्ता, सः सर्वदिशां निरीक्ष्य वृहद् वनं गच्छति। तत्र, सः एकं युग्मं क्रौञ्चपक्षिणां दृष्ट्र्वा, युग्मं सहचरं, मधुरं च स्वरं श्रुत्वा, तत्रैव दुष्टहृदयेन शिकारकः तं पत्युः हन्तुं प्राप्य। तत्र, तस्य पत्युः हतः दृष्ट्वा, रक्तेन वर्णितं च पृथिव्यां पतितं, तस्या वधूः गहनं शोकं प्रकटयति। स्वस्मिन् सहचरं विहाय, यः द्विजः, तस्य ताम्रकायः, मदं च विकृतः, पंखैः अलङ्कृतः, सः शोकं प्रकटयति। इत्येवं दृष्ट्वा, तस्य शिकारकस्य कृत्यं ज्ञात्वा, दयां च हृदयस्य महर्षिः प्रकटयति। “हे शिकारक, त्वं कदापि स्थायीं कीर्तिं न प्राप्स्यसि, यतः त्वं क्रौञ्चयुग्मस्य एकं हन्तुं, कामेन प्रेरितः।” इत्युक्त्वा, हृदयस्य दुःखेन, तस्य मनसि विचारः जातः, “किमेतत् वाक्यम्, यदहं पक्षिणः दुःखेन अभिभूतः?” विचार्य, बुद्धिमान् च विचारशीलः ऋषिः स्वसिष्यं एषां वाक्यानि प्रकटयति। “मात्रा चित्तं बन्धनं, वर्णाः च क्रमबद्धाः, च सुरतालेन संयोगं कृत्वा — एषः शोकजन्यः श्लोकः, यः मम दुःखात् जातः, एवं च न अन्यथा।” यदा महर्षिः एतेषां उत्तमानि वाक्यानि प्रकटयति, तदा तस्य शिष्यः हर्षितः स्वीकृतवान्, च गुरुस्तु प्रसन्नः अभवत्। इति रामायणकथा समाप्ता।