रघुनन्दनयोः तयोः पावनम् आश्रमपदं दृष्ट्वा, परमप्रीत्या तौ भ्रातरौ महर्षिं विश्वामित्रं प्राञ्जलिभिः वाक्यम् ऊचतुः—"कस्यायम् पुण्यः आश्रमः? कः चात्र वसति, भगवन्? ज्ञातुम् इच्छावः, हि नः कौतूहलम् अतिवर्तते।" तयोः वचनम् आकर्ण्य, मुनिवरः विश्वामित्रः स्मितपूर्वम् रामम् उवाच—"श्रृणु, राम, अस्य प्राचीनस्य आश्रमस्य इतिहासम्। कदाचित् कामः, यो हि विदुषां मतः कामदेवः, अत्रैव तपश्चर्याम् कुर्वन्तं शिवं दृष्ट्वा, तस्य नियमपरायणस्य समीपे आगतः। तदा त्रिदशेश्वरः, नवविवाहितः, मरुतां गणैः सह गच्छन् आसीत्। तत्र स दुष्टबुद्धिः कामः तं विघ्नयितुम् उद्यतः, महात्मना शिवेन तु ताडितः। ततः रघुनन्दन, रुद्रेण कोपसम्भृतया दृष्ट्या सः कामः भग्नाङ्गः अभवत्, तस्य सर्वेऽपि अङ्गानि शरीरात् पतितानि। तत्र, महात्मना त्रिदशेशेन क्रुद्धेन तस्य शरीरम् दग्धम्, सः कामः अनङ्गः अभवत्—निर्देहः। तस्मात् प्रभृति, राघव, सः 'अनङ्ग' इति ख्यातिम् आप, यत्र तस्य अङ्गानि पतितानि, तद् क्षेत्रम् 'अङ्गविषय' इति पुण्यप्रदेशः इति विख्यातम्। एषः तस्यैव पुण्यः आश्रमः, एते च तस्य प्राचीनाः शिष्याः धर्मनिष्ठाः, वीर, येषां पापं न विद्यते। अद्य अस्मिन्नेव पुण्ये आश्रमे, राम, रात्रिं वयम् उपविशेम; एषयोः पवित्रयोः नद्योः मध्ये, श्वः तु पारं गमिष्यामः। चल, वयं सर्वे शुद्धमानसाः, अस्मिन् पुण्याश्रमे प्रविशेम; अत्र वासः उत्तमः स्यात्, सुखेन रात्रिं यापयिष्यामः।" ततः स्नात्वा, जपहोमादिकं कृत्वा, नरश्रेष्ठ, तत्र संभाषमाणाः, तापसाः तौ भ्रातरौ दीर्घतपसा दृष्ट्या निरीक्ष्य, तान् परिचिन्वन्तः परममुदिताः अभवन्। हर्षेण उपगम्य, ते मुनयः कृताञ्जलयः, पाद्यं अर्घ्यं च प्रदाय, कौशिकपुत्रं सत्कारम् अकरोत्। ततः, रामलक्ष्मणयोः अतिथिसत्कारम् कृत्वा, तान् सन्तुष्टाः मधुरकथाभिः तौ रमयन्ति स्म। पश्चात्, यथान्यायम्, तैः समाधिस्थैः मुनिभिः, तत्र व्रतनिष्ठैः तपस्विभिः सह सायं संध्या अनुष्ठिता। एवं तत्र कामस्य आश्रमे, तैः सर्वैः सुखेन वासः कृतः। कौशिकः मुनिश्रेष्ठः धर्मात्मा, तौ राजपुत्रौ रम्याभिः कथाभिः तत्र तर्पयामास। एष चतुर्विंशः सर्गः। शृणु। प्रभाते तु विमले दिने, शत्रुनाशकौ तौ भ्रातरौ, कृतस्नानजपौ, विश्वामित्रस्य अग्रे, नदीतीरम् उपजग्मतुः। तदा, सर्वे महात्मानः मुनयः, दृढव्रताः, उत्तमां नौम् उपस्थाप्य, विश्वामित्रम् ऊचुः—"आरुह्यताम्, मुने, अग्रतः राजपुत्रौ; निरापदं गच्छतु, कालस्य विलम्बः न भवेत्।" स मुनिः, तान् मुनीन् पूजयित्वा, समुद्रगामिनीं नदीं नाव्या, ताभ्यां राजपुत्राभ्यां सह, अतिक्रामत्। तत्र, जलस्य उद्रेकसम्भूतः शब्दः श्रुतः; मध्येन तस्य प्रवाहस्य गतः, तस्य शब्दस्य कारणम् अन्विच्छन्। ज्ञातुम् इच्छन्, स महातेजाः रामलक्ष्मणाभ्यां सह, तस्मिन् नदीमध्ये, रामः तम् ऋषिं पप्रच्छ—"किम् एष जलराशेः प्रचण्डः शब्दः?" इति राघवस्य कौतूहलयुक्तं वचनम् श्रुत्वा, धर्मात्मा मुनिः तस्य शब्दस्य कारणम् आख्यात्—"कैलासशिखरे, राम, ब्रह्मणा मानसः परमः सरः सृष्टः। तस्मात्, नरशार्दूल, एषा सरयू नदी निर्गता, अयोध्यां प्रति गच्छति। ब्रह्मसरोत्पन्ना सा पुण्या सरयू, अस्याः अप्रतिमः शब्दः जाह्नव्याः समीपं याति। एष जलोद्रेकसम्भूतः शब्दः, राम, तस्यां प्रणामं कुरु।" तदा, तौ धर्मनिष्ठौ रामलक्ष्मणौ, तस्यै नदी प्रणामम् अकार्षाताम्। दक्षिणतीरं प्राप्तौ तौ शीघ्रगामिनौ, तत्र भयानकवनम् अपश्यताम्। तदा, इक्ष्वाकुवंशजः, अजितात्मा, तम् ऋषिं पप्रच्छ—"किम् एतत् वनं भीषणम्, शक्रिकाः बहवः शब्दं कुर्वन्ति। भयानकपक्षिसंकुलं, क्रूरस्वनैः शब्दयन्ति, सिंहव्याघ्रवराहगजैः च शोभितम्, धवाश्वकर्णकाकुभबिल्वतिन्दुकपाटलवृक्षैः च विराजितम्, बदर्यादिवृक्षैश्च मिश्रितम्। किमर्थम् एतद् वनं भीषणम्?" तदा, महातेजाः विश्वामित्रः तम् उवाच—"काकुत्स्थ, शृणु, अस्य वनस्य कारणम्। अत्र पूर्वं द्वे समृद्धे जनपदे आस्ताम्—मलदाः च करूषाः च, देवैः सृष्टे। पुरा, वृत्रवधे कृतः, इन्द्रः मलिनः अभवत्। तदा, तस्मिन्नेव इन्द्रे, क्षुधा च ब्रह्महत्या च प्रविष्टे। तं मलिनं इन्द्रम्, देवाः मुनयश्च पात्रैः स्नापयित्वा, तस्य मलम् अत्र भूमौ न्यस्य, करूषम् अपि न्यस्य। इन्द्रशरीरसमुत्पन्ने तस्मिन्नेव, देवाः हृष्टाः अभवन्; इन्द्रः शुद्धः पुनः स्वभावम् अवाप्तवान्। स तु तुष्टः, तस्मै भूम्यै परमं वरं दत्तवान्—'एते द्वौ जनपदौ लोके प्रसिद्धिं गमिष्यतः।' मलदाः करूषाश्च, मम शरीरीयं मलम् वहन्तः, देवैः स्तुताः—'शुभम्, शुभम्' इति वाक्यं शक्राय उक्तम्।" एवं स महर्षिः रामलक्ष्मणाभ्यां सह, तस्मिन् पुण्ये आश्रमे, पुण्यकथाभिः तौ रमयन्, तान् सर्वान् मुनीन् च सन्तोषयामास।