तत्र ते महर्षीणां पावनात्मनां महातपसां सहस्रसंवत्सरपर्यन्तं तपो निषेवमानानां पुण्याश्रमं दृष्टवन्तौ। तं परमपवित्रमाश्रमं दृष्ट्वा रघुसुतौ महता हर्षेण तुष्टौ, महात्मनं विश्वामित्रं वाक्यमूचतुः— "कस्यायं पुण्याश्रमः? कः चात्र वसति, भगवन्? ज्ञातुमिच्छावः, महद् हि नः कौतूहलम्।" तयोः वाक्यं श्रुत्वा मुनिश्रेष्ठः स्मितपूर्वमुवाच— "शृणु, राम, यस्यायमाश्रमः प्राचीनः।" "कामो नाम देवानां मनीषिभिरभिहितः, एकदा अत्र तपस्यन्तं शिवं दृष्टवान्, यः नियमेन स्थितः। स तु त्रिदशेश्वरः नवविवाहः सन् मरुद्गणैः सह गच्छन्, स तं दोषबुद्धिः कामः विघ्नयितुमिच्छन् महात्मना तेन ताडितः। ततः राघव, रुद्रेण दृष्टिपातेन स दुष्टः सर्वाङ्गैः विहीनः अभूत्। तत्र तस्य शरीरे नष्टे, क्रुद्धेन महात्मना त्रिदशेश्वरेण दग्धे, कामः शरीररहितः अभवत्। तस्मात् प्रभृति, राघव, सः अनङ्ग इति प्रसिद्धः, यत्र तस्य शरीरं पतितं, स प्रदेशः अङ्गविषयः नाम्ना ख्यातः।" "एष एव तस्य पुण्याश्रमः, एते च तस्य प्राचीनाः शिष्याः, धर्मनिष्ठाः, पापरहिताः। अत्र रात्रिं वयम् वसेम, शुभदर्शिनि राम, एतेन द्वाभ्यां पुण्यतोयाभ्यां मध्ये; श्वः परं पारं गच्छामः। मनसाऽपि विशुद्धाः वयं अत्र पुण्येऽश्रमं गच्छामः; अत्र वासः उत्तमः, सुखेन रात्रिं यापयेम।" स्नात्वा, जप्यं कृत्वा, हविर्दत्त्वा, नरश्रेष्ठ, तत्र संवादं कुर्वन्तः, तपस्विनः दीर्घतपसा दृष्टिपातं कृत्वा तान् अपश्यन्। तान् तत्र ज्ञात्वा, मुनयः परमसन्तोषेन, हर्षवशात् आगत्य, पाद्यं अर्घ्यं सत्कारं च कुशिकात्मजाय प्रददुः। ततः रामलक्ष्मणयोः अपि सत्कारकर्म अकार्षुः; तयोः सम्यक् पूजां कृत्वा, रम्यैः कथाभिः तौ तुष्टवन्तः। ततो यथाविधि, तैः संयतात्मभिः ऋषिभिः, तत्र व्रतान्वितैः तपस्विभिः सह सायं संध्याकर्म अकारि। तत्र कामाश्रमे ते सुखेन वसन्ति स्म; कौशिक ऋषिः धर्मात्मा, तपस्विश्रेष्ठः, राजपुत्रौ रम्याभिः कथाभिः तर्पयामास। एष चतुर्विंशः सर्गः। शृणु। प्रभाते स्फुटदिने तदा, रिपुंसूदनौ तौ, कृतस्नानजपकर्मणौ, विश्वामित्रं पुरःसरं कृत्वा, नदीतीरं जग्मतुः। सर्वे च महात्मानः मुनयः, दृढव्रताः, उत्तमां नौं सज्जीकृत्य, विश्वामित्राय ऊचुः— "आरुह्यतां नौः, अग्रे राजपुत्रौ, क्षेमेण गच्छन्तु, कालविलम्बो न भवतु।" विश्वामित्रः तान् मुनीन् पूजयित्वा, ताभ्यां राजपुत्राभ्यां सह, सागरगामिनीं नदीं तीर्त्वा, पारं जगाम। तत्र जलस्य उद्वेगसम्भूतं शब्दं श्रुत्वा, मध्ये स्रोतोः स्थित्वा, स तस्य शब्दस्य कारणं ज्ञातुमिच्छन्। तदा, रामलक्ष्मणाभ्यां सह, महाबलः स मुनिः, मध्ये नदीं स्थितः, रामः तं मुनिवरं पप्रच्छ— "किमेतद् उद्भिन्नसलिलस्य महान् शब्दः?" राघवस्य कौतूहलयुक्तं वचनं श्रुत्वा, धर्मात्मा मुनिः तस्य शब्दस्य उत्पत्तिं कथयामास— "कैलासशिखरे, राम, मानसः परमः सरः मनसा निर्मितः। ब्रह्मणा, पुरुषश्रेष्ठ, मानसः सः कृतः; तस्मात् एषा नदी प्रवृत्ता, अयोध्याम् प्रति आगच्छति।" "एषा सरयू पुण्या, मानससरसः उद्गता, ब्रह्मसरसः उत्पन्ना; अस्या अनुपमः शब्दः जाह्नवीम् प्रति गच्छति। सलिलस्य उद्वेगसम्भूतः अयं शब्दः, राम, प्रणम्यताम्।" तौ धर्मिष्ठौ प्रणिपत्य, तस्याः नदीः स्तुत्वा, दक्षिणं तटं शीघ्रं प्राप्नुतः। तत्र, भीमदर्शनं काननं दृष्ट्वा, नरश्रेष्ठसुतः— इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः, अजितः, मुनिवरं पप्रच्छ— "किमेतद् भीमं वनं, यत्र शलभसंघाः शब्दं कुर्वन्ति?" "भीममृगसंघैः, कठोरस्वरैः पक्षिभिः, विविधैः क्रूरस्वरैः पक्षिभिः, सिंहव्याघ्रवराहगजैः, धवाश्वकर्णकाकुभबिल्वतिन्दुकपाटलवृक्षैः, बदरैः च मिश्रितम्, किमेतद् भीषणं वनम्?" तं महर्षिः विश्वामित्रः महाबलः प्रत्युवाच— "काकुत्स्थ, शृणु, अस्य भीमवनस्य कारणम्। एते द्वौ समृद्धौ देशौ अत्र पूर्वं स्थितौ, नरश्रेष्ठ।" "मलदः करूषश्च, देवैः कृतौ, अत्र आस्ताम्। पुरा वृत्रवधे राम, इन्द्रः मलिनः अभवत्। तदा तं सहस्राक्षं क्षुधा च ब्रह्महत्यया च आविशत्। तं मलिनं इन्द्रं, देवाः मुनयः च— पात्रैः स्नापयित्वा, मलम् च करूषं च भूमौ अपास्य।" "इन्द्रस्य शरीरसंबूतं मलम् अपास्य, तदा तं शुद्धं इन्द्रं दृष्ट्वा, सर्वे प्रमोदिताः। तदा प्रसन्नः इन्द्रः अस्मै देशाय परमं वरं दत्तवान्— 'एते द्वौ समृद्धौ देशौ लोके ख्यातिं प्राप्स्यतः।