कौसल्यानन्दनः स धर्मगुणैः समन्वितः, सर्वभूतहितरतः, कदापि कठिनः न भवति, सर्वेषां च प्राणिनां श्रेयसे नित्यं प्रवृत्तः। स धर्मात्मा सत्यवदनं पितरं कैकेय्या छन्नं दृष्ट्वा, ‘‘करिष्यामि’’ इति प्रतिज्ञाय, वनवासाय निर्गतः। कैकेय्याः कामार्थं, पितुः दशरथस्य च प्रियार्थं, राज्यं सुखं च परित्यज्य, दण्डकारण्यं प्रविष्टः। रामः, प्रियं, न कठिनः, न मूढः, न च अकृतात्मा; तस्मिन्नसत्यं श्रुतं वा न वक्तव्यं। स धर्मस्वरूपः, महात्मा, सत्यवीर्यनिश्चलः, स सर्वलोकस्य राजा, यथा देवानामिन्द्रः। कथं त्वं वैदेहीं तस्या स्वतेजसा संरक्ष्यमाणां हर्तुमिच्छसि, यथा सूर्यतेजः अपहर्तुमिच्छेत्? युद्धे ज्वलन्तं रामाग्निं, यस्य बाणाः शिखावन्तः, दारु चास्य अक्षय्यं, तं त्वं न प्रवेष्टुमर्हसि। स दीर्घधन्वा, दीप्तमुखः, शरज्वालावनद्धः, दण्डायुधधारी, दुष्प्रसह्यः, रिपुसैन्यविनाशकः। स राज्यं सुखं प्राणानपि परित्यज्य, त्वं, प्रियं, आत्मनः विनाशं रामकारणात् न कर्तुमर्हसि। यस्य जानक्याः पतिः, तस्य तेजोऽपरिमितं; तं रामधनुर्धरं वनस्थं, त्वं वैदेहीं हर्तुं न समर्थः। स महापुरुषः, विशालवक्षाः, दीप्तमानः, तस्य भार्या प्राणेभ्योऽपि प्रिया नित्यं पतिव्रता। सा मिथिलात्मजस्य प्रियसी, सीता सुकेश्या, अग्निशिखेव स्पृश्यम् अयुक्ता। किं त्वं, राक्षसेश्वर, व्यर्थं प्रयासं करोति? यदि युद्धे स त्वां पश्येत्, तदा निःसंशयं तव विनाशः भविष्यति। यदि चिरं जीवितुमिच्छसि, सुखानि राज्यं च दुर्लभं भोक्तुमिच्छसि, तर्हि रामस्य अप्रियम् अकुर्वन्। सर्वैः मन्त्रिभिः, विभीषणपुरोगमैः, धर्मज्ञैः सह मन्त्रयित्वा, दोषगुणबलाबलानि विचिन्त्य, यथार्थं हितं कार्यं निश्चितुमर्हसि। आत्मनः रामस्य च बलं तत्त्वेन ज्ञात्वा, यत् तव हितं युक्तं च तत् कर्तव्यम्। अहं तु मन्ये, कोसलराजपुत्रेण युद्धे समागमः नुचितः नास्ति; पुनः शृणु मम उत्तमं युक्तं च हितं वचनम्, रजनीचराधिप। श्रीरामायणस्यारण्यकाण्डे षट् त्रिंशदुत्तरत्रिंशः सर्गः श्राव्यः। पुरा ह्यहं स्वबलेन पृथिवीं विचरन्, सहस्रगजबलोपपन्नः पर्वतसन्निभः आसम्। मेघसन्निभवर्णः, दीप्तहेमकुण्डलः, लोकत्रासकरः, किरीटी, गदायुधः च आसीत्। दण्डकारण्ये मुनिमांसभोजनं कृत्वा विचरन्, तदा धर्मात्मा महर्षिः विश्वामित्रः मया भीतः अभवत्। तेन सः स्वयमेव दशरथं नृपं गत्वा, ‘‘रक्षार्थं रामः यज्ञकाले मम सहायः भवतु’’ इति उवाच। ‘‘राजन्, मारीचस्य मम भीषणं भयम् उत्पन्नम्’’ इति तेन उक्ते, धर्मात्मा दशरथः तदा प्रत्युवाच— ‘‘रामः बाल एव, द्वादशवर्षो न चास्त्रविद्यायाम् अभ्यस्तः। अहमेव स्वसेनया चतुर्विधबलसमेतः निशाचरं प्रति यास्यामि। त्वदीयं रिपुं, मुनिश्रेष्ठ, अहं हनिष्यामि’’ इत्युक्ते, मुनिः तं नृपं पुनरुवाच— ‘‘रामादृते अन्यत् बलं नास्ति येन स राक्षसः निगृह्येत; देवेष्वपि त्वमेव संग्रामेषु रक्षिता। यद् त्वया कृतं कर्म, राजन्, त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धम्; महती सेना सति, सा स्थातुं अत्र अर्हति। अयं बालः अपि महातेजाः तं निग्रहीतुं समर्थः; अहं रामं गृहीत्वा गच्छामि, त्वं सुखी भव’’ इति। एवं उक्त्वा, स मुनिः परमप्रीतः, राजपुत्रं गृहीत्वा स्वाश्रमं प्रस्थितः। तत्र दण्डकारण्ये रामः, यज्ञव्रतं स्थापयित्वा, धनुः समारोप्य, स्थितः। अल्पदाढिमण्डलः, दीप्तमानः, श्यामवर्णः, शुभलोचनः, एकवस्त्रधारी, धनुर्धरः, सुवर्णमालाविद्युत्तोपवितः। स्वतेजसा दण्डकारण्यं प्रकाशयन्, स रामः तदा नवोदितचन्द्रमा इव बभूव। तदा अहं मेघसन्निभः, दीप्तहेमकुण्डलधारी, वरप्राप्तबलसम्पन्नः, मदान्वितः, आश्रमं प्रविशं। तत्र प्रविशन्, स मां शस्त्रपाणिं दृष्ट्वा, निःशङ्कं धनुः सज्जीकृतवान्। मोहात् तं रामं ‘‘बाल एव’’ इति अवज्ञाय, शीघ्रं विश्वामित्रस्य यज्ञवाटिकां प्रति धावितवान्। तदा तेन रिपुघ्नेन मुक्तः तीक्ष्णः बाणः मां ताडयित्वा शतयोजनं समुद्रं प्रति प्रक्षिप्तः। स मां तदा न हन्तुमिच्छन्, रक्षां च कृतवान्; रामबाणवेगेन प्रहतोऽहं मूर्च्छितः अभवम्। तेन समुद्रे क्षिप्तः, चिरात् चेतनां प्राप्त्वा, लङ्कापुरं गतः। एवं तदा रक्षितोऽस्मि; तव तु मित्राणि रामेण हतानि, स बाल एव, कर्मणि च अक्षीणः, शस्त्राभ्यासरहितः। एवं स धर्मात्मा रामः सर्वगुणसम्पन्नः, सर्वभूतहिते रतः, सत्यनिष्ठः, वीर्यसम्पन्नः, स्वधर्मे स्थितः, स्वपत्नीं प्राणैः अपि प्रियतरां मन्यते। तस्य तेजो दुर्निवार्यं, धनुः अप्राप्त्यं, सीता च अग्निशिखेव असंस्पर्श्या। तस्मात् त्वं, राक्षसाधिप, युक्त्ययुक्तं विचिन्त्य, हितमात्मनः चिन्तय, रामस्य च अप्रियम् अकुर्वन्, सुखं जीव।