निशायाः समाप्तौ महर्षिः विश्वामित्रः पर्णशय्यायां शयानं ककुत्स्थं समुपसृत्य सम्बोधयामास। स उवाच—"कौसल्यायाः पुत्र राम! उत्तमसन्ततिसम्पन्न, प्रातरश्मिः समीपगः; उत्तिष्ठ नरशार्दूल, दिव्यानि नित्यकर्माणि कर्तव्यानि।" तस्य महर्षेः सौम्यवचनं श्रुत्वा, तौ वीर्यवन्तौ राजपुत्रौ, स्नात्वा, आचम्य, परमं जपं कृत्वा, प्रातःकृत्यानि सम्यक् निर्वर्त्य, प्रमुदितचित्तौ, तपसा समृद्धं विश्वामित्रं कृताञ्जलिभिः सुसम्मान्य, प्रस्थानाय स्थितवन्तौ। तयोः प्रस्थितयोः, तौ वीर्यवन्तौ दिव्यां त्रिस्रोतसं सरय्वाः संगमे पुण्यां नदीं ददृशतुः। तत्रैव तौ शुद्धात्मनां महर्षीणां तपोबलसम्पन्नानां सहस्रसंवत्सरपर्यन्तं तपः साधितवन्तां पुण्याश्रमं ददृशतुः। तमाश्रमं परमपावनं दृष्ट्वा, रघुसुतौ परमस्नेहेन हृष्टमनसौ, महात्मानं विश्वामित्रं वाक्यमूचतुः—"कस्यायमाश्रमः पुण्यः? कोऽत्र वसति भगवन्? वक्तुमिच्छावः, महत् हि नः कौतूहलम्।" तयोः वचः श्रुत्वा, स महर्षिः स्मितपूर्वकं रामायोवाच—"शृणु, राम, यस्यायमाद्यः पुण्याश्रमः। कामः नाम मनीषिभिः कथितः, देहवान् अनङ्ग इह स्थाने, शिवं तपः युक्तं ददर्श। तदा देवेश्वरः नवविवाहः सन् मरुद्गणैः सहितः यत्र गच्छन्, तत्र स दुष्टबुद्धिः कामः तं विचालयितुम् उद्युक्तः, महात्मना तेन निगृहीतः।" "ततः राघव, रुद्रेण क्रोधात् दृष्टिपातेन स सर्वाङ्गभेदं प्राप्तः, तस्य पापिनः सर्वेऽवयवाः शरीरात् पतिताः। तत्र तस्य शरीरं विध्वस्तं महात्मना देवेशेन दग्धं, तदा स कामः अनङ्गत्वं प्राप्तः। तस्मात् कालात् अनन्तरं, राघव, सः अनङ्ग इति प्रसिद्धः जातः, यत्र तस्याङ्गानि पतितानि, तदङ्गविशय इति पुण्यदेशः ख्यातः।" "एषः तस्य पुण्याश्रमः, एते च तस्य प्राचीनाः शिष्याः धर्मनिष्ठाः, नात्र पापं दृश्यते। अद्य वयम् अस्मिन्नेव पुण्ये आश्रमे रात्रिं वत्स्याम, शुभदर्शिनि राम, श्वः नदीं तरिष्यामः। वयं सर्वे शुद्धचित्ताः, एषः पुण्याश्रमः समीपं गच्छाम, अत्र वासः उत्तमः भविष्यति, सुखेन रात्रिं यापयिष्यामः।" तत्र स्नात्वा, जप्यकर्म कृत्वा, हविरुत्सृज्य, ते तत्र स्थिताः सन्तः, तपसा दीर्घदर्शिनः तपस्विनः तान् निरीक्ष्य, परमं हर्षं प्राप्ताः। तान् परिचिन्त्य, तैः मुनीन्द्रैः प्रमुदितैः, पाद्यं अर्घ्यं आतिथ्यं च कुशिकात्मजाय समर्पितम्। ततः, रामलक्ष्मणयोः अपि सत्कारकर्म कृत्वा, सुसम्मान्य, तान् प्रियकथाभिः तुष्टवन्तः। ततः यथाविधि, तैः संयतात्मभिः सन्ध्योपासनं कृतम्, तत्र व्रतानुष्ठानपरैः तपस्विभिः सह। तत्र कामाश्रमे ते सुखेन वसन्ति स्म, विश्वामित्रः धर्मात्मा तपस्विश्रेष्ठः, तौ राजपुत्रौ रम्याभिः कथाभिः प्रहर्षयामास। एषा चतुर्विंशतितमः सर्गः। शृणु। प्रभातेऽथ, दिवसमण्डले स्फुटे, तौ रिपुघ्नौ प्रातःकृत्यानि कृत्वा, विश्वामित्रपुरोगमाः नदीतीरमुपजग्मतुः। तत्र व्रतस्थैः महर्षिभिः उत्तमः नौः सज्जीकृता, ते विश्वामित्रं प्रार्थयामासुः—"आरुह्यतां, राजपुत्रौ पुरस्तात् स्यतां, सुखेन गच्छत, कालेन विलम्बो न भवतु।" विश्वामित्रः तान् महर्षीन् पूजयित्वा, तौ राजपुत्रौ सहितः, सागरगामिनीं नदीं तरन्। तत्र जलरवविवृद्धं शब्दं श्रुत्वा, मध्येन तया नदीया, तस्य शब्दस्य कारणं ज्ञातुमिच्छन्। तदा बलवान् सः, रामलक्ष्मणाभ्यां सहितः, तस्मिन्नदीमध्ये रामः तमृषिं पप्रच्छ—"किमेतद्भीष्णनिनादं जलस्य विकीर्णस्य?" राघवस्य कौतूहलयुक्तं वचनं श्रुत्वा, धर्मात्मा सः महर्षिः तस्य शब्दस्य कारणं वक्तुमुपचक्रमे— "कैलासे, राम, मानसः परं सरः मनसा निर्मितः। ब्रह्मणा, नरश्रेष्ठ, मानसः सः सरो निर्मितः, तस्मात् नदी प्रवृत्ता, अयोध्यां प्रति प्रवहति। सा पुण्या सरयू, मानससरसः उत्पन्ना, ब्रह्मणः सरसः उत्पन्ना, एषा अप्रतिमः शब्दः जाह्नव्यां याति।" "जलविक्षोभसम्भूतः एषः शब्दः, राम, तस्यां प्राञ्जलिभिः नमस्कुर्वीत।" तदा तौ धर्मनिष्ठौ तस्यै नमस्कारं कृतवन्तौ। ततः दक्षिणतीरं प्राप्त्य, शीघ्रगामिनौ तौ, अग्रे जग्मतुः। तत्र भीष्णदर्शनं काननं दृष्ट्वा, नरश्रेष्ठस्य पुत्रः, इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः, महर्षिं पप्रच्छ— "अहो, एतत्काननं भीष्णं, शर्करावृक्षसमाकुलम्। भीष्णमृगैः पक्षिभिः च, कठोरस्वनैः संकुलम्। नानाविधैः पक्षिभिः, घोरस्वनैः कूजन्ति। सिंहैः, व्याघ्रैः, वराहैः, गजैः च शोभितम्, धव, अश्वकर्ण, ककुभ, बिल्व, तिन्दुक, पाटलैः च वृक्षैः। बदरिभिः च मिश्रितम्—कस्मात् एतत्काननं भीष्णं जातम्?" तस्य प्रश्नं श्रुत्वा, महातेजाः विश्वामित्रः तमुवाच—"काकुत्स्थ, शृणु, अस्य भीष्णकाननस्य कारणम्। एते द्वौ समृद्धौ देशौ किलासीताम्, नरश्रेष्ठ।