सूर्यः सहस्रकिरणः शरदृतुकालेव दिव्यतेजसा विराजमानः तस्याः सरयूनद्याः तीरे कर्तव्यसम्पादनं कुशिकात्मने समर्प्य, विश्वामित्रः तयोः दशरथात्मजयोः सह तां रजनीम् अत्यन्तसुखेन न्यवसत्। तत्र दशरथस्य उभौ पुत्रौ, तृणशय्यायाम् अनुकूलायाम् न शयित्वा, कुशिकपुत्रस्य स्नेहपूर्णवाक्यैः सेव्यमानौ, सा रात्रिः एव परमसौख्यरूपा बभूव। रजनी व्यतीतायाम्, महर्षिः विश्वामित्रः पर्णशय्यायाम् स्थितं ककुत्स्थं रामं सम्बोध्य उवाच— "कौसल्यायाः पुत्र राम, उत्तमसन्ततिसम्पन्न, प्रभातेऽद्य सन्ध्या सम्प्राप्ता; उत्तिष्ठ, पुरुषर्षभ, दिव्यानि नित्यकर्माणि कर्तव्यानि।" मुनिवचनं श्रुत्वा, तौ वीरौ नरश्रेष्ठौ स्नानं कृत्वा, अर्घ्यं दत्त्वा, परमं जपं च कृतवन्तौ। कृतस्नानजपौ तौ महाबलौ प्रमुदितौ, विश्वामित्रं तपोधनं विनीत्य प्रणम्य, गन्तुं समुत्सुकौ स्थितौ। यदा तौ प्रस्थितौ, तदा तौ दिव्यां त्रिस्रोतसं सरयूनदीं पुण्यसंगमे ददृशतुः। तत्र तौ तपसा विशुद्धात्मनाम् ऋषीणां परमपावनं आश्रमं ददृशतुः, ये सहस्रसंवत्सराणि परमं तपः कृतवन्तः। तं पुण्यतममाश्रमं दृष्ट्वा, रघुनन्दनौ परमं हर्षं प्राप्य, महात्मानं विश्वामित्रं प्रेक्ष्य पप्रच्छतुः— "कस्यायमाश्रमः पुण्यः? कः अत्र वसति, भगवन्? ज्ञातुमिच्छावः, हि नः कौतूहलम् अत्यधिकम्।" तयोर्वचनं श्रुत्वा, मुनिश्रेष्ठः स्मितपूर्वकं रामं प्रति उवाच— "शृणु, राम, अस्य प्राचीनस्य आश्रमस्य कः स्वामी आसीत्।" कामः नाम देवानां मदनः, मनीषिभिः कथितः, अत्रैव शिवं घोरतपसा युक्तं दृष्ट्वा, स्वधर्मनिष्ठं, तं विचालयितुम् इच्छन्, तदा नवविवाहितं देवराजं मरुद्गणैः सह गच्छन्तं प्रलोभयामास। तदा शिवेन महात्मना स दुष्टबुद्धिः तिरस्कृतः। राघव, ततः रुद्रेण क्रुद्धेन दृष्टिमात्रेण स कामः सर्वाङ्गभङ्गं प्राप्य, शरीरं त्यक्तः। तत्रैव, देवराजस्य कोपाग्निना दग्धः, स कामः शरीरहीनः अभवत्। ततोऽस्य कालात् अनङ्गः इति प्रसिद्धिः जातः, यत्र च तस्याङ्गं पतितम्, तदङ्गविशय इति पुण्यक्षेत्रं अभवत्। एषः तस्य पुण्यः आश्रमः, एते च तस्य प्राचीनाः शिष्याः, धर्मनिष्ठाः, अत्र पापस्य अभावः। अत्रैव, राम, अद्य वयम् रजनीम् यापयामः, शुभदर्शिन, एतेषां पुण्ययोः नद्योः मध्ये; श्वः परं तीर्थं तरिष्यामः। सर्वे वयं शुद्धचित्ताः, एषं पुण्याश्रमम् उपस्मरामः; अत्र वासः श्रेयसी, सुखेन रजनी यापयिष्यामः। ते स्नानं कृत्वा, जपं हुत्वा, तत्र उपविष्टाः, तपसा दीर्घदर्शिनो मुनयः तान् प्रेक्ष्य, परमं हर्षं प्राप्य, उपेत्य, पाद्यं अर्घ्यं च आहार्यं च कुशिकात्मने अर्पयामासुः। ततः, रामलक्ष्मणयोः अपि सत्कारं कृत्वा, मानपूर्वकं विविधैः कथाभिः तौ प्रमोदितवन्तः। अथ, यथाविधि, तैः संयतात्मभिः मुनिभिः, तत्र व्रतानुष्ठानशीलैः तपस्विभिः सह सायं संध्योपासनं कृतम्। तत्र कामाश्रमे सुखेन वासमकुर्वन्; तपोधनः कौशिकः धर्मात्मा, रम्याभिः कथाभिः तौ राजपुत्रौ तुष्टाव। प्रभाते विमले दिने, शत्रुनाशकौ तौ स्नानादिकं कृत्वा, विश्वामित्रपुरोगमौ नदीतीरमुपजग्मतुः। सर्वे च महात्मानः मुनयः, व्रतनिष्ठाः, उत्तमं नौकं सज्जीकृत्य, विश्वामित्रं प्राहुः— "आरुह्यतां नौका, अग्रे राजपुत्रौ; सुखेन गच्छध्वं, कालविलम्बो न भवतु।" विश्वामित्रः, तान् मुनीन् पूजयित्वा, सरितां सागरगामिनीं नदीं रामलक्ष्मणाभ्यां सह तरित्वा, मध्ये जलरवमाकर्ण्य, तस्य कारणं ज्ञातुम् इच्छन्। रामः च भ्रातृसहितः, तं मुनिवरं पप्रच्छ— "किम् एष जलरवः भीमः?" धर्मात्मा मुनिः तस्य उत्पत्तिं व्याचष्ट— "कैलासे, राम, मानसः परो ह्रदः मनसा निर्मितः। ब्रह्मणा स मानसह्रदः कृतः, तस्मात् एषा नदी प्रवृत्ता, अयोध्याम् उपगच्छति। सा पुण्या सरयू, ब्रह्मह्रदात् उत्पन्ना, एषा अप्रतिमशब्दा जाह्नवीं प्रति गच्छति। जलक्लेशोत्थितः एष शब्दः, राम, नमस्कुरुताम्।" तौ धर्मनिष्ठौ तस्यै नमस्कृत्य, दक्षिणतीरं प्राप्त्य, शीघ्रगामिनौ तौ जग्मतुः। तत्र घोररूपं वनं दृष्ट्वा, पुरुषसिंहः रामः मुनिं पप्रच्छ— "किमेतत् वनं भीषणं, शब्दैः शतशः शलभैः पूरितम्? घोरमृगपक्षिसंकीर्णं, विविधैः भीषणस्वनैः पक्षिभिः कूजन्तम्?" एवं तत्रैव रामलक्ष्मणौ विश्वामित्रेण सह तस्य वनस्य रहस्यं श्रोतुं समुत्सुकौ स्थितौ।