रामः सुग्रीवेन सह महोदधितटं गत्वा दिव्यतेजस्विभिः शरैः सागरं क्षोभयामास। ततः सागरः सरितां पतिः प्रकटितः, तस्य वचनेन नलः सेतुं निर्ममे। तेन सेतुना लङ्कां समुपेत्य, रामः रणाङ्गणे रावणं हत्वा, सीतां पुनः प्राप्य, गाढं लज्जया परिप्लुतः अभवत्। तदा रामः जनसमूहे सीतायाः प्रति कठोरं वचनं व्याहरत्; सा सत्यव्रता सीता तं दुःखं न सहमाना, वह्नौ प्रविवेश। तदनन्तरं अग्निसाक्षिणा पावित्र्यं ज्ञात्वा, त्रैलोक्यं सर्वभूतैः सह तेन महात्मना कृत्येन तुष्टम्। देवर्षिगणाः च महात्मनं राघवं संतुष्टा अभवन्। विभीषणं लङ्कायाम् राक्षसाधिपतिं अभिषिच्य, रामः कृतकृत्यः शोकविवर्जितः प्रमुदितः। देवदत्तं वरं प्राप्य, वानरगणं जीवयित्वा, मित्रैः परिवृतः पुष्पकविमाने अयोध्याम् प्रतस्थे। भरद्वाजाश्रमं सम्प्राप्य, सत्यपराक्रमी रामः हनूमन्तं भरतसमीपं प्रेषयामास। पुनः सुग्रीवेण सह संवाद्य, पुष्पकं आरोह्य, नन्दिग्रामम् अगच्छत्। तत्र नन्दिग्रामे जटां त्यक्त्वा, शुद्धात्मा रामः भ्रातृभिः सह सीतां पुनः प्राप्य राज्यं पुनरावाप्तवान्। तदा जनाः प्रमुदिताः, सन्तुष्टाः, समृद्धाः, धर्मिष्ठाः, व्याधिवर्जिताः, दुःखरहिताः, क्षुधाभयविवर्जिताः च अभवन्। कश्चित् पुत्रमरणं न पश्यति, स्त्रियः पतिसंयुक्ताः, विधवाभावं न प्राप्नुवन्ति। न अग्निभयं, न जलमज्जनं, न वातात् भीतिः, न ज्वरात् भयम्। न क्षुधाभयं, न चौरभयम्; नगरराज्यानि धनधान्यसमृद्धानि। सर्वे सदा सत्यमिव हृष्टाः, शतश्वमेधयज्ञैः सुवर्णदानैः च संतुष्टाः। दशकोटिगवां विप्राणां विधिना दत्वा, अगणितं धनं ब्राह्मणान् प्रति वितरन् स कीर्तिमान्। राघवः शतगुणं राजवंशं स्थापयिष्यति, चतुर्वर्ण्यं स्वधर्मे प्रतिष्ठापयिष्यति। दशसहस्रदशशतानि वर्षाणि राज्यं कृत्वा, रामः ब्रह्मलोकं यास्यति। एष धर्म्यः पुण्यः पापनाशनः रामकथाप्रसंगः वेदसम्मतः; यः रामस्य चरितं पठति, स सर्वपापैः विमुच्यते। रामायणकथां पठन् नरः स्वपुत्रपौत्रमित्रैः सहितः मृत्युः परं स्वर्गे पूज्यते। ब्राह्मणः पठन् वाग्मी भवति; क्षत्रियः पृथिव्याः ईश्वरः; वैश्यः व्यापारसिद्धिम्; शूद्रः अपि महत्त्वं प्राप्नोति। एवं नारदवचनानि श्रुत्वा, धर्मात्मा वाक्यविशारदः सः वल्मीकिः शिष्यैः सहितः महर्षिं सम्यक् पूजयामास। तस्मिन्नृषौ दिव्यलोकं गते किञ्चित्कालं, वल्मीकिः जाह्नव्याः समीपे तमसातीरं जगाम। तत्र तमसातटं समुपेत्य, सः मुनिः निर्मलं तीर्थं दृष्ट्वा शिष्यं समीपस्थितं उवाच— "पश्य, भरद्वाज, एतत् तीर्थं निर्मलम्, रम्यं, शुभोदकम्, साधुजनमानसम् आनन्दयति। कुम्भं स्थापय, सौम्य, वल्कलं च ददातु; अत्रैव अहं उत्तम तीर्थे स्नातुम् इच्छामि।" महात्मनः वल्मीकिनः वचनेन, विनीतः भरद्वाजः वल्कलं गुरवे ददौ। वल्कलं शिष्यहस्तात् गृहित्वा, संयतः मुनिः सर्वतो वनं निरीक्षन् विचचार। तत्र समीपे सः मुनिः एकं क्रौञ्चमिथुनं अपश्यत्, यौगपद्येन सञ्चरन्तं, मधुरस्वरम्। तदा तस्मात् मिथुनात् पापबुद्धिः निषादः पुरुषं जघान, यं मुनिः पश्यन् स्थितः। पतिं हतं, रक्तरूषितदेहं भूमौ पतितं दृष्ट्वा, सा क्रौञ्ची दुःखेन विलपन्ती उच्चैः शब्दं अकुर्वत्। सखीवियोगात्, स द्विजः पक्षी, ताम्रशीर्षः, मदोत्कटः, शोभमानपक्षः, सा वधूः शोकाकुला अभवत्। एवं तं पक्षिं निषादेन हतं दृष्ट्वा, धर्मात्मनः मुनेः हृदि दया उत्पन्ना। दयावशात् सः मुनिः मनसि चिन्तयन्, "एषा धर्मसंहता" इति, रुदन्तीं क्रौञ्चीं निरीक्ष्य इदं वचनं उवाच— "निषाद, यः क्रौञ्चमिथुनात् काममोहितः एकं हतवान्, सः शाश्वतीं कीर्तिं न प्राप्नुयात्।" एवं उक्त्वा, मुनिः विचिन्तयन्, "किमेतद् वचनं मया शोकवशात् उक्तम्?" इति मनसि पर्यालोचयत्। तदा बुद्धिमान् मुनिः मनः संयम्य, शिष्यं प्रति इदं वचनं उवाच— "छन्दसा बद्धम्, अक्षरसंयुक्तम्, स्वरयुतम् – एषः श्लोकः मम शोकात् जातः, यथैव स्यात्, नान्यथा।