एवम्, तपसा संचितानि तानि शस्त्राणि नानारूपाणि प्रकटानि भविष्यन्ति इति महर्षिणा उक्ते, रामः शुद्धचित्तः प्रमुदितमुखः स जलं स्पृष्टवान्। ततो दिवाकरः सहस्रकिरणः शरदिव प्रभासमानः बभासे। सर्वाणि कार्याणि कुशिकसुताय समर्प्य, त्रयः सुतौ दशरथस्य महर्षिणा सह सरयूनदीतीरे सुखेन तां रात्रिं न्यवसन्। राजर्षिदशरथस्य उभौ कुमारौ तृणशय्यायाम् अनुकूलायाम् शयानौ, कुशिकसुतस्य स्नेहपूर्णैः वचोभिः सेव्यमानौ, सा रात्रिः इव एव प्रमोदमयी बभूव। एवं शुभे सरयूनदीतीरे सुखेन सा रात्रिः यापिता। अथ बालकाण्डे श्रीमद्रामायणे त्रयोविंशः सर्गः प्रवृत्तः इति शृणु। रात्रौ अतीतायाम्, महर्षिः विश्वामित्रः पर्णशय्यायाम् शयानं ककुत्स्थं सम्बोधितवान्—"राम कौसल्येय महायशः, प्रातःकालः अभ्येति। उत्तिष्ठ पुरुषर्षभ, दिव्यानि नित्यकर्माणि कर्तव्यानि।" मुनिवचनानि श्रुत्वा, वीर्यवन्तौ रामलक्ष्मणौ स्नानं कृत्वा, आपः प्राश्य, जपं च कृत्वा, परमं प्रातःकर्म अकुर्वताम्। प्रातःकर्म समाप्त्य, प्रमुदितौ महाबलौ रामलक्ष्मणौ विश्वामित्रं तपोधनं प्रणम्य, प्रस्थानाय सज्जौ स्थितवन्तौ। प्रस्थितयोः तयोः तदा तौ पुण्ये सरयूसंगमे त्रिधारां दिव्यां नदीं ददृशतुः। तत्र परमपुण्याश्रमं दृष्टवन्तौ, यत्र शुद्धात्मनः ऋषयः सहस्रसंवत्सरपर्यन्तं तपः कृतवन्तः। तं परमपावनं आश्रमं दृष्ट्वा, रघुनन्दनौ महता हर्षेण पूर्णौ, महर्षिं विश्वामित्रं पप्रच्छतुः—"कस्यायं पुण्याश्रमः? कः अत्र वसति? भगवन्, ज्ञातुम् इच्छावः, हि अस्माकं कौतूहलं महदस्ति।" तयोः वचनं श्रुत्वा, महर्षिः सस्मितम् उक्तवान्—"राम, शृणु, अस्य पुरातनस्य आश्रमस्य कः स्वामी आसीत्। कामः, शरीरधारी रतिदेवः, मुनिभिः एवम् अभिधीयमानः, अत्रैव शंभुं तपसि स्थितं दृष्ट्वा, तं विचालयितुं प्रयासं कृतवान्। तदा देवाधिदेवः नवविवाहः, मरुद्गणैः सहितः, गच्छन्, तस्य दुष्टबुद्धिः तं विक्षोभयितुं चेष्टितवान्, च महात्मना तेन निगृहीतः। रघुनन्दन, ततः रुद्रेण क्रुद्धेन दृष्ट्या तं कामं शरीरभङ्गं कृतवन्तम्। तत्र, तस्य शरीरं भग्नं, महात्मना देवाधिदेवेन क्रोधात् भस्मीभूतं, कामः शरीरहीनः अभवत्। तस्मात् कालात् आरभ्य, राघव, सः अनङ्ग इति ख्यातिं गतवान्, यत्र तस्य शरीरं पतितं, तदङ्गविशय इति पुण्यदेशः प्रसिद्धः। एषः तस्य पुण्याश्रमः, एते च तस्य प्राचीनाः शिष्याः, धर्मनिष्ठाः, महाबाहो, अत्र पापं न विद्यते। राम, शुभदर्शिन, अद्यात्र रात्रिं वयम् अत्रैव उभयोः पुण्ययोः नद्योः मध्ये वत्स्यामः; श्वः परं तीर्त्वा गमिष्यामः। सर्वे वयम् शुद्धचित्ताः अस्मिन्नेव पुण्याश्रमे प्रविशामः, अत्र वासः उत्तमः भविष्यति, सुखेन रात्रिं यापयिष्यामः। तत्र स्नात्वा, जपं कृत्वा, हविः दत्त्वा, तत्र मुनिवरैः सह संवादं कुर्वन्तः, तपसा दीर्घदर्शिनः मुनयः तान् निरीक्ष्य, परमं हर्षं प्राप्तवन्तः। ते सन्तुष्टाः मुनयः हर्षपूर्णाः, उपेत्य, पाद्यं अर्घ्यं आतिथ्यं च कुशिकसुताय दत्तवन्तः। ततः रामलक्ष्मणयोः अपि विधिवत् सत्कारं कृत्वा, प्रियकथाभिः तौ तुष्टवन्तः। ततः सायंकाले, यथाविधि, ते ध्याननिष्ठाः मुनयः, स्थानीयैः धर्मनिष्ठैः तपस्विभिः सह, सन्ध्योपासनां कृतवन्तः। तत्र कामाश्रमे ते सुखेन वासं कृतवन्तः। तत्रैव धर्मात्मा कौशिकः मुनिः, महातपस्वी, रामलक्ष्मणयोः प्रियकथाभिः मनांसि हरन् रेमे। अथ चतुर्विंशः सर्गः आरभ्यते इति शृणु। प्रभाते विमले दिने, शत्रुनाशिनौ रामलक्ष्मणौ प्रातःकर्म कृत्वा, विश्वामित्रेण अग्रतः गच्छन्तौ, नदीतीरं प्राप्नुताम्। तत्र सर्वे महात्मानः मुनयः, दृढव्रताः, उत्तमं नौकं संकल्प्य, विश्वामित्रं प्राहुः—"भगवन्, रामलक्ष्मणौ अग्रतः स्थाप्य, नौकायां आरोह, शीघ्रं गच्छ, कालदोषः मा भूयात्।" विश्वामित्रः तान् मुनीन् पूजयित्वा, तौ राजपुत्रौ सह, सागरस्रवणां नदीं तीर्त्वा, पारगः अभवत्। तत्र सः जलक्लेशेन संवृद्धं शब्दं शुश्राव; मध्येनदीं प्राप्तः, तस्य शब्दस्य कारणं जिज्ञासितुम् इच्छन्, रामलक्ष्मणाभ्यां सह, सः महाबलः शब्दस्य कारणं पृष्टवान्। "किम् एषः जलनिनादः?" इति राघवस्य कौतूहलपूर्णं वचनं श्रुत्वा, धर्मात्मा मुनिः तस्य शब्दस्य उत्पत्तिं कथयामास—"कैलासे, राम, मानसः परमः सरः मनसा सृष्टः। ब्रह्मणा, पुरुषर्षभ, एषः मानसः सरः कृतः; तस्मात् एषा नदी उत्पन्ना, अयोध्यां प्रति प्रवहति। एषा पुण्या सरयू मानससरः समुत्थिता; ब्रह्मसरः एव अस्याः उद्गमः। एषा अनुपमः शब्दः तस्याः जाह्नव्याः समीपं गच्छति। जलक्लेशेन उत्पन्नः अयं शब्दः, राम, तस्मै नमः कुरु।" तौ धर्मनिष्ठौ तस्यां नदीं प्रणम्य, दक्षिणतीरं शीघ्रं प्राप्तवन्तौ। ततः, तौ शीघ्रगामिनौ, तं भीषणदर्शनं वनं दृष्टवन्तौ। तं विजिगीषुः इक्ष्वाकुवंशजः, महर्षिं पप्रच्छ—"किम् एतद् वनं भीषणं, शर्कराकुलं, कर्कटसमाकीर्णम्?" इति। एवं श्रीरामलक्ष्मणयोः विश्वामित्रेण सह सरयूतीरवासः, कामाश्रमदर्शनं, मुनिसंवादः, सरयूनदीतीरगमनं, मानससरःकथनं, भीषणवनदर्शनं च सम्यक् प्रवृत्तम्।