काकुत्स्थवंशसम्भूतं रामं प्रति विश्वामित्रः महर्षिः प्रीत्या प्राह—"त्वमेवैतान् ग्रहीतुं योग्यः; सर्वे गुणाः त्वयि सन्ति, नात्र संशयः।" तपसा सञ्चितानि तानि विविधरूपाणि धारयिष्यन्ति इति उक्त्वा, रामः निर्मलः प्रमुदितवदनः आपः स्पृष्टवान्। तदा सहस्रकिरणमण्डितः पुण्यः सविता शरदिव प्रभाम् अदधात्। कूशिकात्मजाय सर्वाणि कार्याणि समर्प्य, त्रयः सः रात्रिं सरयूनदीतीरे अत्यन्तसुखेन व्ययापयन्। तत्र दशरथस्य द्वौ सुतौ, दुर्वासे तृणशय्यायाम् शयानौ, कूशिकात्मजस्य स्नेहपूर्णवाक्यैः सेव्यमानौ, सा रात्रिः प्रमोदमिव प्रकाशयामास। एवं बालकाण्डे श्रीमद्रामायणे त्रयोविंशः सर्गः प्रवर्तते इति शृणु। रजनीं व्यतीयायाम्, महर्षिः विश्वामित्रः पर्णशय्यायाम् शयानं काकुत्स्थं इदं वचनम् उवाच—"कौसल्यात्मज राम! पुण्यश्लोका संतानसम्पन्न! प्रभाते सन्ध्या समीपवर्तिनी; उत्तिष्ठ, नरशार्दूल, दिव्यानि नित्यकर्माणि कर्तव्यानि।" तस्य महर्षेः सौम्यवचनं श्रुत्वा, तौ वीरौ स्नात्वा, आप उपस्पृश्य, परमं जपं कृत्वा, प्रातःकृत्यानि समाप्त्य, हृष्टौ, विश्वामित्रं तपोधनं प्रणम्य, यात्रायै स्थितौ। यात्रायां तौ महाबलौ सरयूनदीसंगमे पुण्ये त्रिधारां दिव्यां नदीं दृष्टवन्तौ। तत्र तौ महात्मानः महर्षयः सहस्रसंवत्सरं परमं तपः कृतवन्तः, तेषां पुण्याश्रमं दृष्ट्वा, रघुसुतौ परमसन्तोषं प्राप्य, विश्वामित्रं महात्मानं इदं पप्रच्छतुः—"कस्यायं पुण्याश्रमः? कः अत्र वसति, भगवन्? इच्छामः श्रोतुम्, कुतूहलं हि नः महत्।" तयोः वचनं श्रुत्वा, स महर्षिः स्मितपूर्वम् अवदत्—"राम, शृणु, यस्यायं प्राचीनः आश्रमः।" "काम इति विख्यातः देवानां मनसि स्थितः, एकदा अत्र तपस्यन्तं शिवं दृष्ट्वा, तं धर्मनिष्ठं सन्नद्धं, मोहयितुम् उद्यतः। तदा नवविवाहितः देवेशः मरुद्गणैः सह गच्छन्, स दुष्टबुद्धिः तं विघ्नयितुम् इच्छन्, महात्मना तेन निगृहीतः। ततः रुद्रेण क्रुद्धेन दृष्ट्या तस्य सर्वाङ्गानि भग्नानि। तत्र तस्य शरीरं भग्नं, रुद्रेण महात्मना कोपेन भस्मीकृतं, कामः शरीरहीनः अभवत्। ततोऽसौ अनङ्ग इति प्रसिद्धः; यत्र तस्य शरीरं पतितं, सः अङ्गविशयः पुण्यदेशः। एषः तस्य पुण्याश्रमः; एते च तस्य प्राचीनाः शिष्याः धर्मनिष्ठाः, तेषु किञ्चित् अपि पापं नास्ति।" "अत्रैव रात्रिं वयम् उष्याम, शुभदर्शिन् राम, एतेषां पुण्ययोः नद्योः मध्ये; श्वः तरिष्यामः। मनसः शुद्ध्यै, अस्मिन पुण्याश्रमे प्रविशामः; अत्र वासः परमः, सुखेन रात्रिं यापयिष्यामः।" इति उक्त्वा, स्नात्वा, जपं कृत्वा, होमं सम्पाद्य, ते तत्र स्थिताः सन्तः, तपसा दीर्घदृष्टयः तपस्विनः तान् दृष्टवन्तः। तान् ज्ञात्वा, ऋषयः परमसन्तोषेन, हर्षपूर्णेन चित्तेन, पाद्यं अर्घ्यं आतिथ्यं च कूशिकात्मजाय समर्प्य, ततः रामलक्ष्मणयोः अपि सत्कारविधिं कृत्वा, प्रियकथाभिः तौ प्रहृष्टवन्तः। ततः सायं संध्याकर्म सम्यक् कृत्वा, व्रतस्थैः आश्रमवासिभिः सह, तत्र कामाश्रमे सुखेन वासं कृत्वा, धर्मात्मा कौशिकः ऋषिः रामलक्ष्मणौ रमणीयाभिः कथाभिः तुष्टवान्। एवं चतुर्विंशः सर्गः प्रवर्तते इति शृणु। प्रभाते, दिवसे निर्मले, शत्रुसूदनौ तौ भ्रातरौ प्रातःकृत्यं कृत्वा, विश्वामित्रपुरस्कृताः नदीतीरं जग्मतुः। तदा महात्मानः सर्वे ऋषयः सुसंस्कृतां नावं सज्जीकृत्य, विश्वामित्रं प्राहुः—"आरुह्यतां नावं, अग्रे राजपुत्रौ; शीघ्रं यात, कालविलम्बः न भवतु।" विश्वामित्रः तान् ऋषींस्तुष्ट्वा, नावमधिरूढः, तौ राजपुत्रौ सह सागरगामिनीं नदीं तरन्। मध्येनावेः गच्छन्, तत्र जलकम्पनसंभूतं निनादं श्रुत्वा, तस्य कारणं ज्ञातुम् इच्छन्। तदा रामलक्ष्मणाभ्यां सह महाबलः स महर्षिः तं शब्दमूलं ज्ञातुम् अर्हति। रामः जिज्ञासया पप्रच्छ—"किम् एष जलस्य विकीर्णस्य निनादः?" राघवस्य वचनं श्रुत्वा, धर्मात्मा मुनिः तस्य शब्दस्य कारणं वक्तुम् आरब्धवान्—"कैलासशिखरे, राम, मनसा निर्मितः परमः सरः अस्ति। ब्रह्मणा सः मानसः सरः कृतः; तस्मात् एषा नदी प्रवृत्ता, अयोध्यां प्रति आगता।" "एषा पुण्या सरयूनदी, ब्रह्मसरसः उत्पन्ना; एषः अस्याः अतुलः शब्दः जाह्नवीं प्रति गच्छति। जलकम्पनसम्भूतः एषः शब्दः; राम, प्रणम्यताम्।" तदा तौ धर्मनिष्ठौ प्रणिपत्य, दक्षिणं तीरं शीघ्रं प्राप्तवन्तौ। तत्र, त्वरया गच्छन्तौ, भीमरूपं वनं दृष्टवन्तौ, पुरुषश्रेष्ठस्य पुत्रः।