राक्षसः, बालस्वभावः अज्ञानवान् च, यः यथाविद्यं न जानाति, कथं स राजा भविष्यति? येषां राज्ञां गुप्तचरों वित्तं नीतिः च स्वाधीनाः न सन्ति, ते सामान्यजनवत् भवन्ति, हे जयश्रेष्ठ। राज्ञः दूरस्थं अपि संकटं गुप्तचरैः बुद्ध्या पश्यन्ति, तेन ते 'दूरदर्शिनः' इति कथ्यन्ते। अहं त्वां गुप्तचरान् न योजयन्तं, सामान्यमन्त्रिणः परिवृतं, स्वजनानां जनस्थानस्य च विनाशं न अवगच्छन्तं मन्ये। चतुर्दशसहस्राणि घोरकर्मणां राक्षसानां रामेणैव हतानि, खरः दूषणः च सहितौ। स ऋषिभ्यः अभयं दत्तवान्, दण्डकवनं सुरक्षितम्, जनस्थानं च रामेण विहतम्, सः श्रान्तिहीनः। त्वं तु, हे राक्षस, लोभयुक्तः प्रमत्तः पराधीनः च, स्वराज्ये उत्पन्नं संकटं न पश्यसि। कठिनः अल्पदानः प्रमत्तः दम्भी च राजा, विपत्तौ सति, तं कोऽपि जनः नाश्रयति। अति गर्वितः दुर्गमः आत्ममदः क्रुद्धः च राजा, विपत्तौ सति, स्वजनैः अपि विनश्यति। यः कर्तव्यं न करोति, संकटे न बिभेति, स शीघ्रं राज्यात् ह्यपकृतः दुःखी च भवति, तृणवत् तु तत्र गण्यते। शुष्कदण्डैः पाषाणैः च धूल्या कार्याणि सिध्यन्ति, पतितराज्ञा तु न। यथा वस्त्रं धृतं वा माल्या च कुट्टितं त्यज्यते, तथा पतितराज्ञः समर्थः अपि निरर्थकः भवति। यः राजा जागरूकः सर्वज्ञः आत्मसंयमी कृतज्ञः धर्मिष्ठः च, स दीर्घकालं स्थितः भवति। सः निद्रायाम् अपि जाग्रत् अपि नीतिचक्षुषा पश्यति; यस्य क्रोधः प्रसादः च स्पष्टौ, स जनैः पूज्यते। त्वं तु, हे रावण, दुष्टबुद्धिः, एते गुणाः तव न सन्ति; गुप्तचरैः राक्षसानां महावधं न अवगच्छः। परेषां निन्दकः, सुखासक्तः, स्थानकालविभागं न जानाति, दोषगुणविवेकः तव असम्यक्, तव नष्टं राज्यं शीघ्रं विनश्यति। एवं दोषान् विचिन्त्य, राक्षसाधिपः रावणः, ऐश्वर्यगर्वबलसम्पन्नः, चिरं विचारयामास। इदानीं श्रीवाल्मीकिरामायणेऽरण्यकाण्डे चतुस्त्रिंशसर्गं शृणु। ततः शूर्पणखायाः कठोरवचनानि श्रुत्वा, रावणः मन्त्रिभिः सह कोपितः ताम् अपृच्छत्। 'कः रामः? किम् बलम्? किम् रूपम्? किम् वीर्यम्? किमर्थं च दण्डकवनं दुर्गमं प्रविष्टः?' 'किं शस्त्रं रामस्य, येन राक्षसाः हताः—खरः त्रिशिराः दूषणः च युद्धे निहताः?' 'सत्यं वद शुभाङ्गि—केन त्वं विकृतासि?' इति राक्षसाधिपेन पृष्टा, राक्षसी क्रोधवशीकृता, रामं यथारूपं वर्णयितुं आरभत। सः दीर्घबाहुः विशालनेत्रः वल्कलाजिनवस्त्रधारी। रामः दशरथस्य पुत्रः, कामदेवसमः, इन्द्रधनुष्मन्, सुवर्णकङ्कणभूषितः। सः दीप्तबाणान् इव विषसर्पान् प्रक्षिपति, शक्तिशाली, क्रूरबाणान् निरन्तरं विसृजति। युद्धे रामं धनुषं न पश्यामि, किन्तु तस्य शत्रुसैन्यं बाणवृष्ट्या निपातितम् पश्यामि। यथा इन्द्रः श्रेष्ठानि धान्यानि वृष्ट्या नाशयति, तथा सः चतुर्दशसहस्राणि घोरराक्षसान् निपातितवान्। तीक्ष्णैः बाणैः सः एकः पदातिः अल्पं मुहूर्तात् सर्वान् हतान्—खरः दूषणः च सहितौ। सः ऋषिभ्यः अभयं दत्तवान्, दण्डकवनं सुरक्षितम्। अहं तु केवलं जीविता, तेन महात्मना रामेण लज्जिता, सः स्त्रीवधं न कृतवान्। तस्य भ्राता अपि महातेजाः, समवीर्यः समधर्मः, भक्तः निष्ठावान्—लक्ष्मणः नाम, महाबलः। सः वेगवान्, दुर्जेयः, विजयी, साहसी, बुद्धिमान्, बलवान् च; रामस्य दक्षिणबाहुः, शरीरात् बहिः जीवनमिव। रामस्य पत्नी, विशालनेत्रा, पूर्णचन्द्रमुखी, पतिसंयुक्ता, तस्य हिते रममाणा। सा सुकेशी, सुवर्णनासा, सुगात्रा, कीर्तिमती; सा अस्मिन्वने देवतावद् दीप्तिमती, श्रीरिव। सुवर्णाभा, सुंदररूपा, रक्तनखाङ्गुली, तन्वी, सीता, शीलवती, विदेहनन्दिनी। अहं पृथिव्यां इतः पूर्वं एवं रूपवतीं न पश्यामि—न देवी, न गन्धर्वी, न यक्षी, न किन्नरी। यस्य पत्नी सीता, या सस्नेहं तं आलिङ्गति, सः सर्वेषु प्राणिषु इन्द्रादपि अधिकं सुखं प्राप्नुयात्। सा शीलवती, रम्यरूपा, पृथिव्यां अनुपमा; सा तव योग्यपत्नी, त्वं तस्याः श्रेष्ठः पतिः। अहं निश्चयमकरवम्—या विशालकटी, उच्चस्तनयुग्मा, सुंदरमुखी, तां तव पत्न्यर्थं आनयिष्यामि।