शृणु भूयः श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणेऽरण्यकाण्डे त्रयस्त्रिंशत्तमं चतुस्त्रिंशत्तमं च सर्गौ। तदा दुःखिता शूर्पणखा क्रोधवशा रावणस्य, यः लोकभीषणः, मन्त्रिणां मध्ये कठोराणि वचनानि ब्रुवाणा अभवत्। सा तम् उवाच—"त्वं विषयासक्तः, अनियमितः, स्वेच्छाचारः, उद्भूतं भयं न पश्यसि। यः राजा अधमेषु विषयेषु रागद्वेषाभ्यां वशीकृतः, सः प्रजाभिः न पूज्यते, श्मशानाग्निवत् अवज्ञातः भवति। यः राजा काले स्वकर्तव्यं न करोति, सः स्वेन राज्येन च, तैः च धर्मैः सह नश्यति। यः राजा गूढपुरुषेषु प्रमादी, दुर्लभः, असंयतः, तं जनाः यथा कीचकेन युक्तं तटं हस्तैः परित्यजन्ति, तथा परित्यजन्ति। ये राजानः स्वं क्षेत्रं न रक्षन्ति, आत्मसंयमशून्याः, ते यथा पर्वतानि सागरे अप्रकाशन्ते, तथा न शोभन्ते। "देवैः, गन्धर्वैः, असुरैः च युक्तैः यः बुद्धिहीनः, चञ्चलः, सः कथं राजा भविष्यति? त्वं राक्षस, बालभावेन, अविवेकी, यथावद् ज्ञातव्यम् अपि न जानासि; कथं त्वं राजा भविष्यसि? यस्य राजा गूढपुरुषाः, कोशः, मन्त्रः च अस्वाधीनाः, सः साधारणः नरः इव भवति, जयश्रेष्ठ। ये राजानः गूढपुरुषैः दूरस्थं अपि भयम् अवगच्छन्ति, तस्मात् 'दूर्धर्षः' इति कथ्यन्ते। अहं त्वां मन्ये—गूढपुरुषान् न नियोजयसि, सामान्यैः मन्त्रिभिः परिवृतः, स्वजननाशं जनस्थानस्य च न जानासि। "एकेनैव रामेण चतुर्दशसहस्राणि घोरकर्मणां राक्षसानां, खरस्य च, दूषणस्य च, निहतानि। सः मुनिभ्यः अभयं दत्तवान्, दण्डकारण्यं सुरक्षितम्, जनस्थानं च रामेण, अक्षयशक्तिना, भिन्नम्। त्वं तु राक्षस, लोभवशात्, प्रमादी, अन्याश्रितः, स्वराज्ये उत्पन्नं भयम् न पश्यसि। यः राजा क्रूरः, अल्पदानः, प्रमादी, दर्पयुक्तः, छद्मशीलः च, तस्य क्लेशे सर्वे जनाः न उपयान्ति। स्वजनाः अपि अतिमानिनं, दुर्लभं, अहङ्कारिणं, क्रोधिनं च राजानं क्लेशे नाशयन्ति। यः कार्यं न करोति, भये न बिभेति, सः शीघ्रं राज्यात् पतति, दुःखी, तृणसमानः च भवति। "शुष्कैः काष्ठैः, पाषाणैः, रजसा वा कार्यं साध्यते, पतितेन तु राज्ञा न कदापि। यथा परिधानं वा, माला वा, एकवारं उपयुक्ता त्यज्यते, तथा राज्यभ्रष्टः, समर्थः अपि, निष्ठुरः भवति। यः राजा जाग्रतः स्वप्नस्य वा, नीत्यैः चक्षुषा पश्यति, यः स्पष्टक्रोधप्रसादः, सः जनैः पूज्यते। यः राजा सततस्मृतिमान्, सर्वज्ञः, आत्मसंयतः, कृतज्ञः, धर्मात्मा च, सः चिरकालं स्थिरः भवति।" "त्वं तु रावण, दुष्टबुद्धे, एतान् गुणान् हीनः; गूढपुरुषैः राक्षसानां महद्वधं न अवगम्य, अन्येषां निन्दकः, विषयासक्तः, देशकालविभागं न जानासि, गुणदोषविवेकशून्यः, तव विनष्टं राज्यं शीघ्रं विनश्यति।" एवं दोषान् विचिन्त्य, रात्रिचराधिपः रावणः, धनैश्वर्यदर्पयुक्तः, दीर्घकालं विचारयामास। एवमन्ये सर्गे, शूर्पणखायाः तीक्ष्णवाक्यश्रवणेन, रावणः मन्त्रिणां मध्ये क्रुद्धः, तां पप्रच्छ—"कः अयम् रामः? किं बलम्? किं रूपम्? कः पराक्रमः? किमर्थं च दण्डकारण्ये, दुस्तरे, प्रविष्टः? किं शस्त्रं तस्य, येन राक्षसाः, खरः, त्रिशिराः, दूषणः च युद्धे निहताः? सत्यं ब्रूहि, सुकेशिनि, कस्य त्वं विकृतिः जातासि?" राक्षसाधिपेन एवं पृष्टा, तया क्रोधसमन्विता, शूर्पणखा रामस्य यथारूपं वर्णनं आरब्धा— "दीर्घबाहुः, विशालनेत्रः, वल्कलाजिनवासाः, दशरथस्य रामः, कामदेवसमः, इन्द्रधनुष्कृतनिःश्वासः, सुवर्णवलयभूषितः। सः दीप्तबाणान्, विषसर्पसमानान्, सततम् अचिन्त्यबलैः निष्क्रान्तान्, क्षिपन्, युद्धे धनुः न द्रष्टुं शक्यते; केवलं शरवृष्ट्या शत्रुसैन्यं निपात्यते। यथा इन्द्रः वृष्टिपातेन उत्तमान् धान्यानि नाशयति, तथा सः चतुर्दशसहस्राणि घोरराक्षसानां निहन्ति। तीक्ष्णैः शरैः, सः एकः पदातिः, अल्पेनापि मुहूर्तेन, खरदूषणौ च अपि, निहतानि। "सः मुनिभ्यः अभयं दत्तवान्, दण्डकारण्यं सुरक्षितम्। अहं तु केवलं जीवितवती, तेन महात्मना रामेण, स्त्रीत्वात् न हता, परिभूता। तस्य भ्राता अपि, महातेजाः, पराक्रमे धर्मे च तुल्यः, भक्तः, निष्ठावान्, लक्ष्मणः नाम, महाबलः। सः वेगवान्, अजितः, विजयी, साहसी, बुद्धिमान्, बली, रामस्य दक्षिणबाहुः, सदा तस्य जीवितं बहिर्देहे इव।" इत्येवं शूर्पणखाया रावणस्य च संवादः तत्र समजनि, यत्र रावणः तस्य महद्भयं, रामस्य च महौजस्वित्वं, लक्ष्मणस्य च वीर्यं, सर्वं यथावत् श्रुत्वा, मनसि विचिन्तयामास।