रामस्य पुत्र, राघव, सर्वत्र त्रीणां लोकानां मध्ये तव समानः न कश्चित् अस्ति। यदा त्वं बलम् च अतिबलम् च पठसि, तदा तव महात्म्यं प्रकटितं भविष्यति। हे पावक, भाग्य, दान, प्रज्ञा, बुद्धि, तथा उत्तरदातृत्वे तव समानं न कश्चित् अस्ति। यदा एषः द्विविद्या प्राप्यते, तदा तव समानः न कश्चित् भविष्यति; यः बलः च अतिबलः सर्वज्ञानस्य मातरः सन्ति। हे राम, मनुष्याणां श्रेष्ठ, यदा त्वं एषां विद्या शिक्षिष्यसि, तदा तव उपवासनं भूषणं न भविष्यति, हे रघुवंशज। एतौ विज्ञानौ गृहीत्वा, हे रघुवंशस्य प्रिय, सर्वजनस्य रक्षणार्थं कार्यं कुरु; यदा एते शिक्षिताः, तदा पृथिव्याम् कीर्तिः प्रकटिता भविष्यति; एते विज्ञानाः, तेजस्विनः, तु पितरः पुत्राः सन्ति। हे ककुत्स्थ, त्वमेव एषां ग्रहणाय योग्यः; निःसंशयं, सर्वं गुणं तव मध्ये अस्ति। एते तपसा संचिताः, अनेकरूपे प्रकटिताः भविष्यन्ति; ततः रामः, शुद्धः च हर्षितमुखः, जलं स्पृशति। ततस्तु, पवित्रः सूर्यः सहस्रकान्तिभिः, शरद् ऋतौ यथा प्रकाशते, तस्य पितुः कुसिकस्य पुत्रं सर्वकर्माणि सम्प्रदत्त्वा, त्रीणि तत्र सुखेन रात्रिं व्यतीतवन्तः सरयू तटे। तत्र दाशरथीयस्य दोनौ पुत्रौ, अशुद्धपादपद्मे विश्रान्तौ, कुसिकस्य पुत्रस्य प्रियवचनैः स्नेहपूर्वकं तत्र रात्रिः सुखप्रदः आसीत्। रात्रिः समाप्तायाम्, महर्षिः विश्वामित्रः ककुत्स्थं, यः पत्त्राणां शय्यायाम् उपविष्टः आसीत्, संबोधितवान्। "हे राम, कौसल्यायाः पुत्र, उत्तमोत्कृष्टपुत्रैः समृद्धः, प्रातःकालः समीपः अस्ति; उद्युक्तः भूत्वा, मनुष्याणां धर्माणां सम्पादनं करणीयम्।" महर्षेः दयालुत्वेन वाक्यं श्रुत्वा, द्वौ वीरपुत्रौ स्नानं कृत्वा, जलं अर्पितवन्तौ, चातुर्मास्यं जपितवन्तौ। यदा ते प्रातःकर्माणि सम्पूर्णानि कृतानि, तदा शक्तिमन्तौ वीराः विश्वामित्रं, तपसा समृद्धं, सम्मानपूर्वकं नमस्कृत्य प्रस्थानाय सज्जाः अभवत्। ते यदा प्रस्थानं कृतवन्तः, तदा तृतीयं नदिम्, सरयू संगमं दृष्ट्वा, पवित्रं आश्रमं दृष्टवन्तः, यः तपस्विनां आत्मानां समर्पितः, यः अनेकेषां सहस्त्राणां वर्षों तपः कृतवान्। तदाश्रमं दृष्ट्वा, रघुपुत्रौ महानन्देन परिपूर्णाः, महर्षिं विश्वामित्रं एषां वाक्यानि उवाच। "कस्य एषः पवित्रः आश्रमः? कः अत्र निवसति, हे पूज्य, वदतु, यः अस्माकं जिज्ञासा अत्यधिकः अस्ति।" तेषां वचनानि श्रुत्वा, महर्षिः हस्ते हसन् उवाच, "हे राम, एषः प्राचीनः आश्रमः कस्य अस्ति, श्रुत्वा।" कामः, प्रेमस्य अवतारः, यः ज्ञाता, एकदा शिवं अत्र तपस्याम् स्थितं दृष्ट्वा, स्थिरतया तपः कृतवान्। किन्तु यदा देवेशः, नवविवाहितः, मारुतानां सह, मार्गं गच्छति, तदा तस्य दुष्टबुद्धिना तं व्यतिक्रमितुम् साहसः कृतः, च महात्मना तं निन्दितः। हे रघुवंशज, तदा रुद्रः तं दृष्ट्या निपातितवान्, तस्य दुष्टस्य सर्वं अंगं चित्तात् चूर्णितं जातं। तत्र, तस्य शरीरं नष्टं च महात्मना देवेशेन क्रोधेन, कामः देहविहीनः जातः। तस्मात् कालात्, हे राघव, सः अनङ्गः इति नाम्ना ज्ञातः, यः तस्य शरीरस्य पतनं अङ्गविषयः इति क्षेत्रं नाम्ना प्रसिद्धः। एषः तस्य पवित्रः आश्रमः अस्ति, एते च तस्य प्राचीनाः शिष्याः, हे वीर, धर्मे समर्पिताः; तेषां मध्ये, पापं न विद्यते। अद्य रात्रिं अत्र वसाम, हे राम, शुभदृष्टिभिः, एतेषां पवित्राणां नदीनां मध्ये; श्वः पारं गमिष्याम। अस्माकं चित्तेन शुद्धाः, एषां पवित्रं आश्रमं प्रति गच्छाम; अत्र अस्माकं वासः अत्युत्तमः भविष्यति, च सुखेन रात्रिं व्यतीतवन्तः। स्नानं कृत्वा, जपं कृत्वा, अर्पणं कृत्वा, हे उत्तमपुरुष, यदा तत्र संवादं कृतवन्तः, तपस्विनः तान् दृष्ट्वा, यः दीर्घकालं तपस्याम् अभ्यासं कृतवन्तः। ते तान् ज्ञात्वा, महर्षयः, परमानन्देन, प्रियं जलं पादोदकं, स्वागतजलं च अर्पितवन्तः, कुसिकस्य पुत्राय। अनन्तरं, रामस्य लक्ष्मणस्य च अर्पणं कृत्वा, उचितं सम्मानं प्राप्य, तान् सुखदुर्लभकथाः समर्पितवन्तः। ततः, यथा उचितं, तेषां तपस्विनां रात्रौ प्रार्थनां कृतवान्, निवासिनः तपस्विनः च धर्मव्रतधारिणः सह। तत्र, कामस्य आश्रमं, तत्र सुखेन वासः कृतः; महर्षिः कौशिकः, धर्मात्मा च तपस्विनां मध्ये, राजपुत्रौ रमणीयकथाभिः मनोरञ्जयन्। इति च चतुर्विंशतितमं अध्यायं। श्रुत्वा। ततः, प्रातःकाले, यदा दिनं स्पष्टं आसीत्, द्वौ शत्रुघ्नद्वयं, प्रातःकर्माणि सम्पूर्णानि कृत्वा, नदीनां तटं प्रति विश्वामित्रं मार्गदर्शकं गत्वा। तत्र सर्वे महानात्मनः, दृढव्रतानां, एकं सुन्दरं नौकां सज्जीकृत्य, विश्वामित्रं सम्बोधितवन्तः। "कृपया नौके चढतु, राजपुत्रौ अग्रे; सुरक्षितं गत्वा, कालस्य विलम्बः न स्यात्।" विश्वामित्रः, सहमतः, तेषां महात्मनां सम्मानं कृत्वा, समुद्रं प्रति प्रवाहितवान्, सह तौ राजपुत्रौ। तत्र, तस्य जलस्य उद्वेलनं श्रुत्वा, तस्य चित्ते चैतन्यं, जलस्य मध्यमे, रामः महर्षिं प्रश्नं कृतवान्। "एषः जलस्य गर्जनं किमर्थं प्रकटितं?