तस्य, यस्य नेत्रे दीप्ते उन्नते च, शूर्पणखा विकृतवदना अपि निर्भया, स्वं भयम्, लोभम्, मोहं च प्रकट्य, तं भयानकतमं वचनं अवदत्। तदा, रम्ये वाल्मीकिरामायणे, अरण्यकाण्डे, त्रयस्त्रिंशः सर्गः आरभ्यते। शूर्पणखा, दुःखिता, क्रोधेन रावणं—लोकभीषणं—मन्त्रिणां मध्ये कठोरं वचनं उवाच। "त्वं, सुखेषु निमग्नः, असंयतः, स्वेच्छाचारी च, उत्पन्नं भयं न पश्यसि। राजा, अधमसुखेषु आसक्तः, कामलोभवशः, प्रजाभिः न पूज्यते, यथा श्मशानदीपः उपेक्षितः। राजा, यः काले कर्तव्यं न करोति, सः स्वराज्येन सह कर्तव्यैः नश्यति। यः राजा गुप्तचारेषु प्रमादः, दुर्गमः, असंयतः च, तं जनाः उपेक्षन्ति, यथा गजाः कर्दमेन तटं त्यजन्ति। यः राजा स्वं देशं न रक्षति, असंयतः च, सः समृद्ध्या न शोभते, यथा पर्वतः समुद्रे न दृश्यते। देवैः, गन्धर्वैः, असुरैः च बुद्धिमद्भिः संयतैः, विरोधे, त्वं, यः उचितबुद्ध्याभावः, चञ्चलः च, कथं राजा भविष्यसि? त्वं राक्षसः, बालस्वभावः, बुद्धिहीनः च, यदवश्यकं न जानासि—कथं राजा भविष्यसि? यस्य गुप्तचारा, कोशः, नीति च न वशे, सः साधारणः नरः, हे विजयस्रेष्ठ। राजा, यः गुप्तचारेण दूरस्थं अपि भयं पश्यति, सः 'दूरदर्शी' इति कथ्यते। अहं त्वां गुप्तचारेण न युक्तं मन्ये, सामान्यैः मन्त्रिभिः परिवृतं; त्वं न जानासि, स्वजनः जनस्थानं च विनष्टम्। चतुर्दशसहस्राणि राक्षसाः घोरकर्मणः रामेणैव हताः, खरः दूषणः च सह। सः ऋषिभ्यः अभयं दत्तवान्, दण्डकारण्यं सुरक्षितम्, जनस्थानं रामेण, अनिश्वासेन, ध्वस्तम्। त्वं राक्षसः, लोभी, प्रमादी, पराधीनः च, स्वराज्ये उत्पन्नं भयं न पश्यसि। राजा, यः कठोरः, अल्पदानः, प्रमादी, दर्पयुक्तः, मायावी च, विपत्तौ तं जनाः न अभिगच्छन्ति। राजा, यः अतिमान्यः, दुर्गमः, अहंकारयुक्तः, क्रोधी च, विपत्तौ स्वजनैः अपि नाश्यते। यः कर्तव्यं न करोति, विपत्तौ न भीतिर्भवति, सः शीघ्रं राज्यात् वियुक्तः, दुःखी, तृणवत् अवमृतः भवति। कार्याणि शुष्कदण्डैः, पाषाणैः, धूल्या वा साध्यन्ते, पतितराजेन तु न। यथा वस्त्रं धृतं वा, माला चूर्णिता वा त्यज्यते, एवं पतितराजः, समर्थः अपि, निष्फलः भवति। यः राजा जागरूकः, सर्वज्ञः, संयतः, कृतज्ञः, धर्मात्मा च, सः दीर्घकालं स्थितः भवति। सः निद्रायाम् अपि, जाग्रति च, नीतिचक्षुषा निरीक्षते; यस्य क्रोधः प्रसादः च स्पष्टः, तं जनाः पूजयन्ति। त्वं रावण, दुष्टबुद्धिः, एते गुणाः तव न विद्यन्ते; गुप्तचारेण राक्षसवधं न अवगच्छः। त्वं परेषां अपमानकर्ता, सुखासक्तः, स्थानकालविभागं न जानासि, गुणदोषविवेकः तव न सम्यक्, विनष्टं राज्यं शीघ्रं नाश्यति। एवं दोषान् विचिन्त्य, रात्रिचराधिपः रावणः, धनदर्पबलसम्पन्नः, दीर्घं चिन्तयामास। तदा, वाल्मीकिरामायणे, अरण्यकाण्डे, चतुस्त्रिंशः सर्गः आरभ्यते। शूर्पणखायाः कटुवचनानि दृष्ट्वा, रावणः मन्त्रिणां मध्ये कुपितः, तां पप्रच्छ— "कः अयं रामः? किं बलम्? किं रूपम्? किं वीर्यम्? किमर्थं दण्डकारण्यं, दुर्गम्, प्रविष्टः? कं शस्त्रं रामः धारयति, येन राक्षसाः—खरः, त्रिशिरा, दूषणः—युद्धे हताः? सत्यं वद, सुश्रोणि—कः तव विकारः कृतः?" राक्षसाधिपेन पृष्टा, शूर्पणखा, क्रोधेन अभिभूता, रामं यथातथ्यं वर्णयितुं आरभत। "दीर्घबाहुः, विशालनेत्रः, वल्कलाजिनवसनः रामः दशरथनन्दनः, कामदेवसमः, इन्द्रधनुषा धनुर्युक्तः, सुवर्णकङ्कणभूषितः। सः दीप्यमानैः बाणैः, मृत्युसर्पैः इव, निरन्तरं तीक्ष्णशरान् मुञ्चति, महान् बलवान्। युद्धे तं धनुषं न पश्यामि, किंतु तस्य शत्रुसैन्यं बाणवर्षेण निपातितम्। यथा इन्द्रः वृष्ट्याः उत्तमं धान्यं नाशयति, एवं सः चतुर्दशसहस्राणि राक्षसाः घोरान् निपातितवान्। तीक्ष्णैः बाणैः, सः एकः पदातिः, अल्पं मुहूर्तार्धं मध्ये, खरदूषणादीन् हत्वा, सर्वान् नाशयामास। सः ऋषिभ्यः अभयं दत्तवान्, दण्डकारण्यं सुरक्षितम्। अहं एव, लज्जिता, तस्मात् महात्मनः रामात्, स्त्रीत्वात् निहन्यते न, कष्टेन जीवितवती। तस्य भ्राता अपि, महाबलः, समवीर्यः, सद्गुणः, भक्तः, निष्ठावान्—लक्ष्मणः नाम, महाबलः।" एवं शूर्पणखा, क्रोधात्, रावणं तस्य मन्त्रिणां मध्ये रामस्य वीर्यं, रूपं, कर्म च विस्तारतः निवेदयामास।