राक्षसी शूर्पणखा भयात कम्पमाना रावणं शत्रुसूदनं मन्त्रिभिः परिवृतं समीपमागत्या उवाच। तस्य दीप्तनेत्रस्य रावणस्य, विकृताङ्गी शूर्पणखा, भयं लोभं मोहं च प्रकाश्य, भीषणतमं वचनं अवदत्। तदा शूर्पणखा दुःखिता रावणं लोकभीषणं मन्त्रिमध्ये क्रोधात् कठोरं वचनं अभाषत्। सा उवाच—“त्वं सुखेषु निमग्नः, असंयतः, स्वेच्छाचारी च, उत्पन्नं भीषणं भयम् न पश्यसि। यो राजा अधमेषु भोगेषु आसक्तः, कामलोभवशः, स न जनैः मान्यते, यथा श्मशानाग्निः अवमान्यते। कार्यकालं न यः राजा कुर्यात्, स स्वराज्येन सह तैः कार्यैः च विनश्यति। यो राजा गुप्तचरैः प्रमत्तः, दूःसाध्यः, असंयतः च, तं जनाः यथा गजाः कर्दमकूलं वर्जयन्ति, तथा वर्जयन्ति। यो राजा स्वक्षेत्रं न रक्षति, असंयतः च, स न लक्ष्म्या दीप्तिमान् भवति, यथा पर्वतानि समुद्रे न दृश्यन्ति। देवैः गन्धर्वैः राक्षसैः च युक्तैः, बुद्धिमद्भिः आत्मसंयमद्भिः च, त्वं यथा बुद्धिहीनः, चञ्चलः च, कथं राजा भविष्यसि? राक्षस त्वं बालस्वभावः, बुद्धिहीनः च, न यत् ज्ञेयम् जानासि—कथं राजा भविष्यसि? यस्य राजा गुप्तचरा: कोशः नीति: च न वशे, स साधारणः पुरुषः इव भवति, हे जयश्रेष्ठ। राजा: गुप्तचरैः दूरस्थं अपि भयम् अवलोकयन्ति, तेन ‘दूरदर्शी’ इति कथ्यते। अहं तव गुप्तचरानुपयोगं मन्ये, साधारणैः मन्त्रिभिः परिवृतं; त्वं न जानासि तव जनाः जनस्थानं च विनष्टम्। रामेणैव चतुर्दशसहस्राणि घोरकर्मणां राक्षसानां हतानि, खरः दूषणः च सह। स मुनिभ्यः अभयं दत्तवान्, दण्डकारण्यं सुरक्षितम्, जनस्थानं रामेण अवलङ्घितम्। त्वं तु राक्षस लोभात् प्रमत्तः, पराधीनः च, स्वराज्ये उत्पन्नं भयम् न पश्यसि। यः राजा कर्कशः, अल्पदानः, प्रमत्तः, गर्वितः, मिथ्याचारी च, तं संकटे जनाः न उपगच्छन्ति। अतिक्रुद्धः, दुर्गमः, आत्मगर्वितः, कोपयुक्तः च राजा, संकटे स्वजनैः अपि नाश्यते। यः राजा कार्यं न करोति, संकटे न भयं करोति, स शीघ्रं राज्यं ह्रासयति, दुःखी भवति, तत्र तृणमिव अवमानीयते। कार्याणि शुष्कदण्डैः, काष्ठैः, धूलिना च साध्यन्ते, पतितराजेन न साध्यन्ते। यथा वस्त्रम् उपयुक्तम्, पुष्पमालां च कृतम्, परित्यज्यते, तथा पतितराजा शक्तिमान् अपि न उपयोग्यः भवति। यः राजा जाग्रतः, सर्वज्ञः, आत्मसंयतः, कृतज्ञः, धर्मिष्ठः च, स दीर्घकालं स्थितः भवति। स जाग्रतः स्वनेत्राभ्यां, निद्रायामपि, नीतिनेत्रेण पश्यति; यस्य कोपः प्रसादः च स्पष्टः, स जनैः पूज्यते। त्वं तु रावण, दुष्टबुद्धिः, एते गुणाः रहितः; गुप्तचरैः राक्षसवधं न अवगम्य। त्वं परेषु अवमानं करोति, सुखेषु आसक्तः, देशकालविभागं न जानासि, गुणदोषविवेकः न तव; तव विनष्टं राज्यं शीघ्रं नाशं गमिष्यति। एवं दोषान् चिन्तयित्वा, रात्रिचराणां स्वामी रावणः, धनगर्वबलसम्पन्नः, दीर्घं विचारयामास। ततः शूर्पणखा कठोरं वचनं भाषमाणां दृष्ट्वा, रावणः मन्त्रिमध्ये कुपितः तां पप्रच्छ। स उवाच—“कः अयं रामः? किम् बलम्? किम् रूपम्? किम् वीर्यम्? केन हेतुनाः दण्डकारण्यं दुर्गं प्रविष्टः? किम् अस्त्रं तस्य, येन राक्षसाः हताः—खरः त्रिशिराः दूषणः च युद्धे हताः? सत्यं वद, सुश्रोणी—कस्य त्वया विकृतं रूपं प्राप्तम्?” राक्षसाधिपेन एवं पृष्टा, शूर्पणखा क्रोधवशा रामम् यथार्थम् वर्णयितुम् आरभत। सा उवाच—“रामः दीर्घबाहुः, विशालनेत्रः, वल्कलाजिनवस्त्रधारी। दशरथस्य पुत्रः, कामदेवसमः, इन्द्रधनुष्मान्, सुवर्णकङ्कणभूषितः। स दीप्तबाणान् इव विषसर्पान्, शक्तिशाली, निरन्तरं क्षिपति। युद्धे रामस्य धनुः आक्रमणं न पश्यामि, परन्तु शत्रुसैन्यं बाणवर्षेण निपातितम् पश्यामि। यथा इन्द्रः वर्षेण उत्तमं धान्यं नाशयति, तथा रामः चतुर्दशसहस्राणि घोरराक्षसान् नाशयामास। तीक्ष्णैः बाणैः स एकः पदातिः, अल्पकाले, खरः दूषणः च सह, सर्वान् हतान्। स मुनिभ्यः अभयं दत्तवान्, दण्डकारण्यं सुरक्षितम्। अहं केवलं जीविता, तेन महात्मना रामेण अपमानिता, यो स्वात्मज्ञानात् स्त्रीवधं न अकरोत्।