स तु राक्षसाधिपः, सुरगन्धर्वपिशाचमहर्षिभिरपि घोरयुद्धे दुर्जयः, विवृतास्यः काल इव बभौ। देवासुरयुद्धेषु वज्राशनिभिः विदारितः, तस्य वक्षः ऐरावतदन्तचिह्नैः अंकितम्। विंशतिभुजो दशमुखः सः, दिव्यवस्त्राभरणधारी, विशालवक्षाः, वीर्यसम्पन्नः, राजलक्षणैः शोभितः। व्याघ्रनयनः सः, वैदूर्यप्रभाभरणैः तप्तहेमवर्णैश्च भूषितः, दृढबाहुः, शुक्लदन्तः, महन्मुखः, गिरिसन्निभः। स विष्णुचक्रेणान्यैश्च दिव्यायुधैः महायुद्धेषु शतशः आहतः। तथापि तानि दिव्यायुधानि तस्याङ्गानि न भिन्द्युः; स सागरानपि क्षिप्रं कम्पयितुं शक्तः। पर्वतशृङ्गाणि क्षिप्तुं, देवांश्चूर्णयितुं, धर्मं नाशयितुं, परदारानपि बलात्कर्तुं समर्थः। सर्वदिव्यास्त्रधारी सः, यज्ञविघ्नकर्ता, वासुकिं जित्वा भोगवत्यां प्रविष्टवान्। तक्षकं जित्वा तस्य प्रियतमां भार्यां हृतवान्, नरवाहनं च पराजित्य कैलासं प्राप्तवान्। अद्भुतं कामगं पुष्पकं रथं, चैत्ररथं, नलिनीं, नन्दनं च दिव्यवनानि जितवान्। कोपेन देवानां वनानि विनाश्य, तेजसा सूर्यचन्द्रमसी निगृह्य, पर्वतशृङ्गसदृशैः बाहुभिः तौ बध्नाति स्म। दशसहस्रवर्षाणि महावने तपः कृत्वा, सः पूर्वं स्वयंभुवः काले, देवासुरगन्धर्वपिशाचविहङ्गसर्पाणां शिरांसि छित्त्वा स्थितः। युद्धे सः मानवादृते कञ्चन न बिभेति स्म; द्विजैर्मन्त्रैः स्तूयमानः, यज्ञेषु शुभश्च स्मृतः। स महाबलः, सोमपायी, यज्ञविघ्नकर्ता, पापात्मा, ब्रह्मघ्नः, क्रूरकर्मा च। कठोरः, निर्दयः, प्राणिवधेषु रममाणः, सर्वभूतानां लोकानां च भयङ्करः रावणः। तं दिव्यवस्त्राभरणधारिणं, दिव्यगन्धानुलेपनमाल्यशोभितं, स्वबलसमन्वितं, क्रूरमत्यन्तबलिनं भ्रातरं राक्षसी ददर्श। स सिंहासनस्थः, काल इव प्राकृतः, महायशाः राक्षसाधिपः, पुण्यश्लोकः पौलस्त्यवंशसम्भवः बभौ। तदा सा राक्षसी, भयविह्वला, तस्य शत्रुसूदनस्य मन्त्रिणां मध्ये स्थितस्य समीपं गत्वा, साश्रुका, कम्पमानाङ्गी, रावणं प्राञ्जलिः अभ्यभाषत। तस्मै विशालविलोचनाय, शोणितार्द्रमुखाय, शूर्पणखा विकृतवदना, निर्भया, स्वभीतिं लोभं मोहं च निवेद्य, भयानकतमं वाक्यम् उक्तवती। शृणु वाल्मीकिरामायणेऽरण्यकाण्डे त्रयस्त्रिंशत्तमे सर्गे वर्णितां कथाम्। ततः शूर्पणखा दुःखिता, रावणं लोकभीषणं मन्त्रिणां मध्ये कोपात् कठोराणि वचनानि उवाच। "त्वं, कामासक्तः, अनियमितः, स्वेच्छाचारः, उत्पन्नं भयं न वेत्सि। यो राजा नीचेषु विषयेषु आसक्तः, कामलोभवशगः, तं जनाः न समाद्रियन्ति, श्मशानाग्निमिव। यो राजा समये कर्म न करोति, स राज्येन सह तैश्च कर्मभिः विनश्यति। यो राजा दूतदोषेण, दुर्ग्रह्यत्वेन, असंयमेन च, जनैः परिहीयते, तं गजाः कर्दमेनतीरमिव वर्जयन्ति। ये राजानः स्वदेशं न रक्षन्ति, आत्मसंयमविहीनाश्च, ते लक्ष्म्या न शोभन्ते, यथा पर्वताः सागरान्तर्गता न दृश्यन्ते। कथं त्वं, यो बुद्धिहीनः, चपलः, देवगन्धर्वासुरैः धीरैः संयतात्मभिः विरुद्धः, राजा भविष्यसि? त्वं राक्षस, बालभावः, अविज्ञातविज्ञेयः, कथं राज्यमवाप्स्यसि? येषां राज्ञां चरा भृत्यकोशनीतयः असंयता, ते नरसमाः स्युः, हे जयश्रेष्ठ। राजानः हि, दूरस्थमपि भयम्, बुद्धिपूर्वकं चरेण वेत्ति, तस्मात् 'दूरदर्शिनः' इति कथ्यन्ते। अहं त्वां चरोपयोगवर्जितं, सामान्यैः मन्त्रिभिः परिवृतं मन्ये; त्वं न वेत्सि स्वजनं जनस्थानं च विनष्टम्। चतुर्दशसहस्राणि राक्षसानां घोरकर्मणां रामेणैकेन हतानि, खरदूषणौ च निहौ। स रामः मुनिभ्यः अभयं दत्तवान्, दण्डकारण्यं सुरक्षितम्, जनस्थानं च तेनारक्षितम्। त्वं तु, राक्षस, लोभात् प्रमत्तः, परावलम्बी, स्वे राज्ये उत्पन्नं भयम् न पश्यसि। न कोऽपि जनः तं राजानं शरणं गच्छति, यो दारुणः, अल्पदातृ, प्रमत्तः, अभिमानी, छद्मचारी च, आपदि सति। स्वजनाः अपि तं राजानं नाशयन्ति, यो अति गर्वितः, दुर्लभसंस्पर्शः, आत्ममानी, क्रोधी च, आपदि सति। यो राजा काले कर्म न करोति, भयकाले न बिभेति, स शीघ्रं राज्यात् पतति, दुःखी भवति, अत्र तृणसमः गण्यते। शुष्ककाष्ठैः, पाषाणैः, रेणुभिः अपि कार्यं साध्यते, पतितराज्ञा तु न किञ्चित्। यथा परिधानं पुरातनं, पुष्पमालां च कुटिलां त्यजन्ति, तथा राज्यच्युतः, क्षमापि, निष्फलः भवति।