ततः सौम्यया गिरा विश्वामित्रः रामं सम्बोध्य उवाच— “वत्स, त्वं जलं गृहाण, यथा न कालः व्यापाद्येत।” एवं कृतोपचारः सः पुनः रामं प्रीतिसंयुक्तया वाचा सम्बोधयामास— “बलं च अतिबलं च मन्त्रसमूहं मत्तः गृहाण। एतेन त्वं न कदाचित् श्रमं नापि ज्वरं न रूपपरिवर्तनं प्राप्स्यसि। न च त्वां राक्षसाः पिशाचाः शयानं वा प्रमत्तं वा अभिभविष्यन्ति; भूमौ तव बाहुबले समो नास्ति। त्रिषु लोकेषु, राम, न कोऽपि तव तुल्यः भविष्यति, यदि त्वं बलमत्यबलं च जपसि, राघव। पुण्ये, दाने, बुद्धौ, प्रज्ञायाम्, उत्तरप्रत्यूत्तरदाने च लोके तव समो नास्ति, पापवर्जित। एषा द्वै विद्ये प्राप्ते तव समः कोऽपि न भविष्यति; बलमत्यबले हि सर्वविद्याजननी। राम, पुरुषश्रेष्ठ, बलमत्यबलयोः अध्ययनात् तृष्णा क्षुधा च न बाधेते, रघुनन्दन। तस्मात् एते द्वे विज्ञानं गृहाण, रघुकुलानन्दन, सर्वजनरक्षायै; एते अध्ययनात् कीर्तिः पृथिव्याम् उदेति; तेजस्विन्यौ ह्येते ब्रह्मणः कन्ये। ककुत्स्थनन्दन, त्वमेव एते ग्रहीतुं योग्यः; सर्वगुणाः तव सन्निहिताः, नात्र संशयः। एते तपसा संचिते नानारूपे प्रकाशेते। एवमुक्त्वा, रामः शुद्धचित्तः प्रसन्नवदनः जलं स्पृष्टवान्। तदा सहस्रकिरणः भगवाञ्शुभ्रांशुः सूर्यः शरदिव प्रभासम्पन्नः सञ्जगाम। सर्वकार्याणि कुशिकात्मजे समर्प्य त्रीणि जनाः तां रजनीं सरयूतीरे सुखेन व्यतीयुः। तत्र दशरथस्य दुःखशय्यायां तृणेषु शयाने राजपुत्रौ विश्वामित्रस्य स्नेहपूर्णया वाचा सेव्यमाने, सा रात्रिः परमसुखमयी इव बभूव। इदानीं शृणु, इयं तु त्रयोविंशतितमः सर्गः श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतः बालकाण्डे। निशायामतीतायां महर्षिः विश्वामित्रः ककुत्स्थं पर्णशय्यायाम् उपविष्टं सम्बोध्य उवाच— “राम, कौसल्यासुत, पुण्यश्लोकेन पुत्रेण युक्त, प्रातराशः संप्राप्तः; उत्तिष्ठ, नरशार्दूल, दिव्यं कर्तव्यं समारभ्यताम्।” ऋषेः तां दयार्द्रां वाणीं श्रुत्वा वीर्यवन्तौ तौ राजपुत्रौ स्नात्वा, आपः प्राश्य, परमं जपं कृत्वा, कृतस्नानौ हृष्टौ विश्वामित्रं तपोधनं प्रणम्य, प्रस्थानाय स्थितौ। गच्छन्तौ तौ महाबलौ सरयूतीरं पुण्यतीर्थं त्रिवेणीं दृष्टवन्तौ। तत्र तौ पवित्रं तपोवनं दृष्टवन्तौ, यत्र महर्षयः शुद्धात्मानः सहस्रसंवत्सरं परमं तपः कृतवन्तः। तदाश्रमदर्शनात् तौ राघवौ प्रमुदितौ विश्वामित्रं महात्मानं पप्रच्छतुः— “कस्यायं पुण्याश्रमः? कः अत्र वसति, भगवन्? वक्तुम् इच्छावः, हि अस्माकं कौतूहलं महदस्ति।” ऋषिः तयोः वचनं श्रुत्वा स्मितपूर्वकं रामं उवाच— “शृणु, राम, अस्य प्राचीनस्य आश्रमस्य कः स्वामी आसीत्। कामः नाम देवानां मनःस्वरूपः, मुनिभिः एवमुक्तः, अत्रैव शिवं घोरतपस्यं नियमस्थितं दृष्टवान्। तदा देवराजः नवविवाहितः मरुद्गणैः सह गच्छन्, स दुष्टात्मा तं विचलयितुम् उद्युक्तः, महात्मना तु तेन निगृहीतः। रुद्रेण तदा राघव, सः पापात्मा दृष्ट्या ताडितः, सर्वाङ्गानि तस्य भग्नानि। तत्र तस्य शरीरं भग्नं रुद्रक्रोधाग्निना दग्धं, कामः अनङ्गत्वं प्राप्नोत्। तस्मात् कालात् आरभ्य, राघव, सः अनङ्ग इति प्रसिद्धः, यत्र तस्य अङ्गानि पतितानि, सः अङ्गविषयः पुण्यदेशः इति कथ्यते। एषः तस्य पुण्याश्रमः, एते च तस्य प्राचीनाः शिष्याः धर्मनिष्ठाः, न अत्र पापं विद्यते। अद्य वयम् अत्रैव रात्रिं यापयेम, शुभदृष्टे राम, एतेन द्वयोः पुण्यनद्योः मध्ये; श्वः परं पारं गमिष्यामः। सर्वे वयं शुद्धचित्ताः अस्मिन् पुण्ये आश्रमे प्रविशामः; अत्र वासः उत्तमः, सुखेन रात्रिं यापयेम।” एवं तत्र स्नात्वा, जपं कृत्वा, हविः दत्त्वा, तत्र वार्तालापं कुर्वन्तः, तपसा दीर्घदृष्टयः मुनयः तान् निरीक्ष्य, परमसन्तुष्टाः सन्तः, हर्षेण आगत्य, पाद्यं अर्घ्यं अतिथिसत्कारं च कुशिकात्मने ददुः। अनन्तरं रामलक्ष्मणयोः आप्यायनं कृत्वा, सत्कारं विधाय, विविधैः काथाभिः तौ प्रहृष्टौ कृतवन्तः। ततः यथायोग्यं तैः एकचित्तैः सन्ध्योपासनं कृतं, तैः तत्र व्रतशीलैः मुनिभिः सह। तत्र कामाश्रमे तैः सुखेन वासः कृतः; धर्मात्मा कौशिकः महर्षिः तौ राजपुत्रौ रम्याभिः कथाभिः तोषयामास। इदानीं चतुर्विंशः सर्गः। शृणु। प्रभाते विमले दिने तौ रिपुघ्नौ कृतस्नानौ विश्वामित्रं पुरतः कृत्वा नदीतीरं जग्मतुः। तदा सर्वे तपोधनाः मुनिव्रतधारिणः उत्तमां नौः सज्जीकृत्य विश्वामित्रं उचुः— “आरुह्यतां नौः, राजपुत्रौ अग्रे स्थाप्य; यथा कालव्यतिक्रमः न स्यात्, सुरक्षितं गच्छत।” विश्वामित्रः तैः मुनिभिः पूजितः तान् राजपुत्रौ सह सागरगामिनीं नदीं नौका आरुह्य तीर्त्वा पारं गतवान्।