रामः लक्ष्मणश्च, युवौ सुन्दरौ तेजस्विनौ निर्मलाङ्गौ, स्फुरद्वपुषौ, विश्वामित्रं ऋषिं अनुसरन्तौ दृश्यते स्म, दृश्यमानं दृश्यं शोभयन्तौ। तौ युवान् अग्निसुताभ्याम् तुल्यौ, अथवा कल्पनातीतं स्थाणुं देवमिव, तं विश्वामित्रं सह गतौ। अर्धयोजनं गत्वा, तदनन्तरं दक्षिणतटे सरयूनदीं प्राप्तवन्तौ। तत्र विश्वामित्रः रामं सौम्यवाक्यैः सम्बोधितवान्—"जलं गृहाण, पुत्र, यथा उचितकालः न व्यतीतिः।" ततोऽसौ रामं मन्त्रसमूहं बलं च अतिबलं च दत्त्वा उवाच—"एताभ्याम् त्वं कदाचित् श्रमं ज्वरं वा रूपपरिवर्तनं न गमिष्यसि।" "न च भूतानि दुष्टानि त्वां शयाने वा प्रमत्ते वा जेतुं शक्नुवन्ति; भूमौ कोऽपि तव बाहुबलस्य तुल्यः नास्ति।" "त्रिषु लोकेषु, राम, कोऽपि तव तुल्यः न भविष्यति; बलं च अतिबलं च जपन् त्वं राघव, पुत्र।" "शुभे सौभाग्ये, दाने, बुद्धौ, विवेकबुद्धौ, प्रतिवचनप्रत्युत्तरेषु च, लोके तव तुल्यः कोऽपि नास्ति।" "एतद्विज्ञानं प्राप्ते, कोऽपि तव समः न भविष्यति; बलं च अतिबलं च सर्वविद्यायाः मातरौ इति।" "राम, नरश्रेष्ठ, बलं च अतिबलं च ज्ञात्वा, तव भूख्तृष्णे न भविष्यतः, हे रघुनन्दन।" "एते विद्ये ग्रहणीये, रघुकुलानन्द, सर्वजनरक्षणार्थम्; एते अध्ययनात् कीर्तिः पृथिव्यां सञ्जायते; एते दीप्तिमन्ते विद्ये पितामहस्य कन्ये इति।" "काकुत्स्थवंशज, केवलं त्वं एते विद्ये प्राप्तुं योग्यः; सर्वगुणाः तव विद्यमानाः—नात्र सन्देहः।" "एते तपसा संगृहीताः, अनेकविधं रूपं धारयिष्यन्ति।" ततः शुद्धः प्रमुदितमुखः रामः जलं स्पृष्टवान्। सूर्यः सहस्रकिरणः शरदृतुमिव दीप्तिमान् आसीत्; सर्वकार्याणि कुशिकपुत्रे समर्प्य, त्रयः सरयूनदीतीरे सुखेन ताम् रात्रिं व्यतीतवन्तः। दशरथस्य पुत्रौ तृणशय्यायां शयितौ, कुशिकपुत्रस्य स्निग्धवाक्यैः सेवितौ, सा रात्रिः एव सुखरूपा बभूव। एषा श्रीवाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे त्रयोविंशतितमः सर्गः इति शृणु। रात्र्यां व्यतीतायां, महर्षिः विश्वामित्रः काकुत्स्थं पत्रशय्यायां शयितं सम्बोधितवान्। "राम, कौसल्यस्य पुत्र, श्रेष्ठसन्तानः, प्रभाते प्रायः कालः सन्निहितः; उत्तिष्ठ, पुरुषसिंह, दिव्यं नित्यकर्म कर्तव्यम्।" ऋषेः उदारवाक्यं श्रुत्वा, तौ वीरौ राजकुमारौ स्नानं कृत्वा, जलं दत्त्वा, उत्तमं जपं अकुर्वताम्। प्रातःकर्म समाप्य, हृष्टौ महाबलौ विश्वामित्रं तपस्विनं नमस्कृत्य, गमनाय सज्जौ आस्ताम्। यत्र तौ महाबलौ गच्छन्तौ, तत्र दिव्यं त्रिस्रोतसं नदीं सरयूनदीसंगमे दृष्टवन्तौ। तत्र पुण्याश्रमं दृष्टवन्तौ, यत्र शुद्धात्मनः ऋषयः सहस्रैः वर्षाणि तपः कृतवन्तः। तं परमपुण्याश्रमं दृष्ट्वा, रघुसुतौ हृष्टौ विश्वामित्रं महात्मानं इदं प्राहताम्—"कस्य एषः पुण्याश्रमः? कः अत्र वसति, भगवन्? ज्ञातुम् इच्छावः, अस्माकं उत्सुकता महती।" तयोः वचनं श्रुत्वा, तपस्वी ऋषिः स्मितं कृत्वा उवाच—"राम, शृणु, कस्य एषः प्राचीनः आश्रमः।" "कामः, embodied god of love, wise men call him so, once saw Shiva here practicing severe penance, steadfast in self-restraint." "But when the Lord of gods, newly married, was proceeding with the Maruts, that evil-minded one tried to disturb him, and was rebuked by the great-souled one." "O descendant of Raghu, then Rudra struck him with a glance, and all the limbs of that wicked one were shattered from his body." "There, his body destroyed and consumed by the angry Lord of gods, Kāma became bodiless." "From then on, O Rāghava, he was called Anaṅga, and the place where his body fell is called Aṅgaviṣaya, the blessed region." "This is the sacred hermitage of that one, and his ancient disciples, O hero, devoted to dharma; among them, no sin is found." "Let us spend the night here today, O Rāma of auspicious vision, between these two holy rivers; tomorrow we shall cross over." "Let us all, pure in mind, approach this sacred hermitage; here our stay will be most excellent, and we shall pass the night in comfort." स्नानं कृत्वा, जपं हुत्वा, तत्र रममाणाः, तपस्विनः दीर्घतपसः तान् दृष्टवन्तः। तान् ज्ञात्वा, ऋषयः परमसन्तुष्टाः, हर्षपूर्णाः, आगत्य पाद्यं अर्घ्यं आतिथ्यं कुशिकपुत्राय ददुः। ततः रामलक्ष्मणयोः आतिथ्यं कृत्वा, यथायोग्यं सम्मानं दत्त्वा, सुखवाचैः तौ तुष्टवन्तः। ततः, यथायोग्यं, तत्त्वनिष्ठाः ऋषयः सन्ध्योपासनं कृतवन्तः, आश्रमवासिभिः सत्संस्कारैः सह। तत्र कामाश्रमे, सुखेन वासं कृतवन्तः; कौशिकः ऋषिः, धर्मात्मा तपस्विनां श्रेष्ठः, राजकुमारयोः रम्यकथाभिः मनोरञ्जनं कृतवान्। एषः चतुर्विंशतितमः सर्गः। शृणु। ततः प्रभाते, दिवसे निर्मले, रिपुसूदनौ, प्रातःकर्म समाप्य, विश्वामित्रं पुरस्कृत्य नदीतीरं प्राप्तवन्तौ। सर्वे महात्मनः ऋषयः, दृढनियमाः, उत्तमं नौकं सज्जीकृत्य विश्वामित्रं उवाचुः। एवं, रामः लक्ष्मणः च विश्वामित्रमुनिना सह, तान् पुण्याश्रमान् दृष्ट्वा, तेषां ऋषिणां महात्म्यं श्रुत्वा, तत्र सुखेन रात्रिं निनयुः, प्रातःकाले नदीतीरं गन्तुं सज्जीभूताः।