रामः पर्वतदुर्गात् निर्गत्य, महर्षिभिः विजितः पूजितश्च, प्रमुदितः आश्रमं प्रविष्टवान्। तं वीरं लक्ष्मणः आदरपूर्वकं स्वागतं कृत्वा, शत्रुनाशनं ऋषीणां च सुखदं दृष्ट्वा, वैदेही हर्षपूर्णा स्वं पतिं आलिङ्ग्य परमसन्तोषं प्राप्नोत्। राक्षससमूहस्य विनाशं दृष्ट्वा, तथा रामं अक्षयम् अवलोक्य, जनकसुता तुष्टा अभवत्। ततः रामः महर्षिभिः प्रमुदितैः राक्षसगणं निहत्य पूजितः, जनकसुता हर्षवदनया पुनः पतिम् आलिङ्ग्य अत्यन्तं हृष्टा अभवत्। एतस्मिन्नन्तरे, तत्र वाल्मीकिरामायणेऽरण्यकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः आरभ्यते। ततः अकम्पनः जनस्थानात शीघ्रं लङ्कां प्रविश्य रावणं प्रति इदं वचनं उवाच— "राजन्, जनस्थाने स्थिताः बहवो राक्षसाः हताः, खरः अपि युद्धे निहतः; अहं कष्टेन जीवितः।" तस्य वचनं शृत्वा दशग्रीवः क्रुद्धः रक्तलोचनः अकम्पनं प्रति ज्वलद्वीर्यः इदं उवाच— "कस्य शस्त्रैः मम भीषणं जनस्थानं विनष्टम्? कः खलु सर्वेषु लोकेषु मृत्युम् न प्राप्नोति? न इन्द्रः, न कुबेरः, न यमः, न विष्णुः मम अहितं कृत्वा सुखं प्राप्नोति। अहं कालः कालस्यापि; अग्निम् दाहयितुं शक्नोमि, मृत्युम् मृत्युनैव संयोजयितुं समर्थः। बलात् वातवेगं जयितुं शक्नोमि; क्रोधात् सूर्यं च अग्निं च मम तेजसा दाहयितुं शक्नोमि।" एवं क्रुद्धस्य दशग्रीवस्य अकम्पनः भयकम्पितवाणीः अञ्जलिं कृत्वा रावणात् अभयम् याचितवान्। दशग्रीवः राक्षसश्रेष्ठः तं अभयं दत्वा, अकम्पनः निर्भयः वाक्यं उवाच— "दाशरथस्य पुत्रः तत्र निवसति, युवा सिंहस्कन्धः रामः नाम, महाबाहुः विशालवक्षाः। श्यामवर्णः, महायशाः, श्रीमान्, बलवीर्ये समः; तेन जनस्थाने खरः दूषणः च हतौ।" अकम्पनस्य वचनं शृत्वा रावणः राक्षसाधिपः महाव्याघ्रः इव श्वासन् इदं उवाच— "इन्द्रादिभिः देवैः सह रामः जनस्थानं आगतः? सत्यम् वद, अकम्पन।" रावणस्य पुनः वचनं शृत्वा अकम्पनः तस्य महात्मनः बलवीर्यं विस्तरेण उवाच— "रामः दीप्तः महावीर्यः सर्वधनुष्मतां श्रेष्ठः, दिव्यास्त्रगुणैः युक्तः, धर्मे युद्धे च उत्तमः। तस्य अनुजः लक्ष्मणः, शक्तिमान् रक्तलोचनः, नादः मृदङ्गसदृशः, मुखं पूर्णचन्द्रवत्, बलसमः। तयोः संयुक्तयोः अग्निवातयोरिव, सः तेजस्वी जनस्थानं विनष्टवान्। न देवाः न महात्मानः विचिन्तयितुं अर्हन्ति; रामस्य विमुक्ता बाणाः सुवर्णपक्षाः पर्णिनः पर्याप्ताः।" "ते बाणाः पञ्चमुखाः नागाः भूत्वा राक्षसान् अदन्; भीता राक्षसाः यत्र कुत्रापि पलायितवन्तः। यत्र यत्र गच्छन्ति, तत्र तत्र रामं पुरः पश्यन्ति; एवं जनस्थानं तेन विनष्टम्, अनघ।" अकम्पनस्य वचनं शृत्वा रावणः उवाच— "अहं जनस्थानं गत्वा रामं लक्ष्मणं च हनिष्यामि।" तस्य वचनं श्रुत्वा अकम्पनः प्रत्युवाच— "शृणु राजन्, रामस्य बलवीर्यस्य सत्यं वृत्तान्तं कथयामि।" "रामः कीर्तिमान् क्रुद्धः अविजेयः, तस्य बाणैः पूर्णनदीं निरोधयितुं शक्नोति। सः आकाशं ताराग्रहनक्षत्रयुक्तं पतितुं शक्नोति; भूमि निमग्नां उत्थापयितुं शक्नोति। सागरतीरं विदार्य लोकान् प्लावयितुं शक्नोति; बाणैः समुद्रवायुवेगं नाशयितुं शक्नोति। वीर्येण लोकान् संहरितुं शक्नोति, पुनः प्राणिनः सृजितुं समर्थः। रामः त्वया युद्धे न विजेतुं शक्यः, दशग्रीव, न राक्षसैः, यथा दुष्टैः स्वर्गः न प्राप्यते।" "सर्वैः देवैः राक्षसैः च सह रामः न हन्यते; किन्तु एकः उपायः अस्ति—सावधानं शृणु। तस्य पत्नी प्रसिद्धा सीता नाम, सुकेशी श्यामवर्णा, सुगात्रा, स्त्रीरत्नम्, रत्नैः भूषिता। न देवी, न गन्धर्वी, न अप्सरा, न नागिनी तस्य तुल्या; मानवस्त्री कथं तुल्याः?" राक्षसाधिपः रावणः तानि वाक्यानि अनुमोद्य, चिन्तयित्वा अकम्पनं प्रति उवाच— "नूनम्, प्रिय, अहं शीघ्रं गमिष्यामि, केवलं सारथिना सह; अहं हर्षेण वैदेहीं महापुर्यां आनयिष्यामि।" एवं उक्त्वा रावणः सूर्यसदृशं सर्वदिशो दीप्तिमन्तं, खच्चरैः युक्तं रथं आरुह्य निर्गतः। तस्य राक्षसाधिपतेः महा-रथः तारा-पथं गच्छन् मेघेषु चन्द्रमाः इव द्योतमानः निनादयन् प्रतस्थे। दीर्घं मार्गं गत्वा, ताटकायाः आश्रमं प्राप्तः; तत्र राजा मारीचेन दिव्य-आहारैः पूजितः।