ततः महर्षयः दण्डकवनमध्ये स्वं धर्मं अनुष्ठातुं समारभन्त। तत्र वीरः लक्ष्मणः सीतया सह सन्नद्धः आसीत्। रामः पर्वतदुर्गात् निर्गत्य, महर्षिभिः विजितः पूजितश्च, प्रमुदितः आश्रमं प्रविश्य सुखेन तत्र स्थितः। आश्रमं प्रविश्य, लक्ष्मणेन सम्मानितः रामः, शत्रुनाशकः ऋषीणां सुखदः च, तत्र स्थितवान्। तं दृष्ट्वा वैदेही प्रसन्ना अभवत्, पतिं आलिङ्ग्य परमसन्तोषं प्राप्तवती, राक्षसगणस्य विनाशं दृष्ट्वा, रामं अक्षयं साक्षात् दृष्ट्वा, जनकनन्दिनी तुष्टा अभवत्। तदनन्तरं, रामः महर्षिभिः प्रमुदितैः राक्षसगणं विनिहत्य पूजितः आसीत्; जनकनन्दिनी, हर्षपूर्णमुखी, पुनः पतिं आलिङ्ग्य अतीव हृष्टा अभवत्। इदानीं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणस्य अरण्यकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः आरभ्यते। अथ अकम्पनः जनस्थानात् शीघ्रं लङ्कां प्रविश्य, रावणं प्रति इदं वचनं अवदत्— "राजन्, बहवः राक्षसाः जनस्थाने स्थिताः हताः, खरः अपि युद्धे निहतः, अहं किञ्चित् प्रकारेण जीवन् इह आगतः।" तस्य वचनं श्रुत्वा दशग्रीवः क्रुद्धः रक्तलोचनः, अकम्पनं प्रति ज्वलन्मनसः इदं वचनं उवाच— "कस्य द्वारा मम घोरं जनस्थानं शस्त्रैः विनष्टम्? को हि सर्वेषु लोकेषु मृत्युं न प्राप्नोति? न इन्द्रः, न कुबेरः, न यमः, न विष्णुः, मम अहितं कृत्वा सुखं प्राप्नोति। अहं कालः कालस्य अपि; अग्निं दग्धुं शक्नोमि, मृत्युम् अपि मृत्युनि संयोजयितुं समर्थः। वेगेन वातस्य अपि जयः मम वशे; क्रोधेन सूर्यं अग्निं च तेजसा दग्धुं शक्नोमि।" एवं क्रुद्धस्य दशग्रीवस्य पुरतः अकम्पनः भयकम्पितवाणी, अञ्जलिं कृत्वा, रावणात् अभयम् याचितवान्। दशग्रीवः राक्षसश्रेष्ठः तस्य अभयं दत्त्वा, अकम्पनः निर्भयः सञ्जातः, तदा वचनं अवदत्— "दशरथस्य पुत्रः रामः नाम, युवा, सिंहस्कन्धः, महाबाहुः, विशालवक्षाः तत्र वसति। श्यामवर्णः, महायशाः, दीप्तिमान्, बलविक्रमयुतः; तेन खरः दूषणः च जनस्थाने निहतौ।" अकम्पनस्य वचनं श्रुत्वा, रावणः राक्षसाधिपः, महाविषधरः इव निष्वस्य, इदं वचनं अवदत्— "इन्द्रादिभिः देवैः सह रामः जनस्थानं आगतः किम्? सत्यं वद, अकम्पन।" रावणस्य पुनर्वचनं श्रुत्वा, अकम्पनः तस्य महात्मनः बलं विक्रान्तिं च वर्णयामास— "दीप्तिमान् महाबलः रामः सर्वधनुष्मतां अग्रगण्यः, दिव्यास्त्रगुणैः युक्तः, युद्धे परमधर्मं प्राप्तवान्। तस्य अनुजः लक्ष्मणः, शक्तिमान् रक्तलोचनः, वदनं पूर्णचन्द्रसदृशं, स्वरः मृदु, बलसम्पन्नः। तयोः सहकार्येण, अग्निवातयोरिव, तं जनस्थानं विनष्टम्।" "न देवाः न महात्मानः तत्र विचारयन्तु; रामस्य विमुक्ताः बाणाः सुवर्णपक्षाः, तैः पर्याप्तम्। ते बाणाः पञ्चमुखाः सर्पाः भूत्वा राक्षसान् भक्षयन्ति, राक्षसाः भयात् सर्वत्र पलायन्ते। यत्र यत्र गच्छन्ति, तत्र तत्र रामः तान् पुरतः दृश्यते; एवं जनस्थानं तेन विनष्टम्, दोषरहित।" अकम्पनस्य वचनं श्रुत्वा, रावणः उवाच— "अहं जनस्थानं गच्छामि, रामं लक्ष्मणं च हन्तुं।" तस्य वचनं श्रुत्वा, अकम्पनः प्रत्युवाच— "शृणु राजन्, रामस्य बलं विक्रान्तिं च यथातथ्यं।" "रामः क्रुद्धः विजितुं अशक्यः; तस्य बाणैः पूर्णनदीं अपि निवारयितुं शक्यः। सः आकाशं तारा-ग्रह-नक्षत्रैः सह पतितुं शक्यः; भूमिं निमग्नां उत्थापयितुं समर्थः। समुद्रतीरं छित्वा लोकान् प्लावयितुं शक्यः; समुद्रवायोः शक्तिं बाणैः विघटयितुं शक्यः। तस्य विक्रमेण लोकान् नयितुं शक्यः, जीवसृष्टिं पुनः कर्तुं समर्थः।" "रामं युद्धे त्वया, दशग्रीव, राक्षसैः वा, न विजेतुं शक्यं; यथा दुष्टैः स्वर्गः न प्राप्तः। सर्वे देवदानवाः अपि तं हन्तुं न शक्नुवन्ति; किन्तु एकः उपायः अस्ति— शृणु एकचित्तः।" "तस्य पत्नी जगति विख्याता, सीता नाम, सुश्रोणी, श्यामवर्णा, सुगात्रा, स्त्रीरत्नम्, रत्नैः भूषिता। न देव्या, न गन्धर्व्या, न अप्सरस्या, न नागकन्यायाः तया तुल्या; मानवस्त्री कथं समता?" रावणः राक्षसाधिपः तानि वचनानि अनुमोद्य, विचिन्त्य, अकम्पनं प्रति उवाच— "नूनं, प्रिय, अहं शीघ्रं रथेन सारथिना सह एकाकी गमिष्यामि; हृष्टः वैदेहीं महापुर्यां आनयिष्यामि।" इति उक्त्वा, रावणः रथेन, यः अश्वैः न तु खरैः युक्तः, सूर्यवत् दीप्तिमान्, सर्वदिशः प्रकाशयन् निर्गतवान्। तस्य राक्षसाधिपतेः महरथः, तारापथेन गच्छन्, मेघेषु चन्द्रमाः इव, गर्जन् दीप्तिमान् आसीत्।