दशरथस्य पुत्र, रामः, राक्षसशत्रूणां विनाशाय कृतकृत्यं समाचरन्, तेन कार्येण महर्षिभिः प्रशंसितः। तदा दण्डकावने महर्षयः स्वधर्मानुष्ठानं कर्तुम् आरब्धवन्तः। तत्र वीरः लक्ष्मणः सीतया सह स्थितः। रामः पर्वतदुर्गात् निर्गत्य, विजयी महर्षिभिः पूजितः, प्रमुदितः आश्रमं प्रविवेश। तं आश्रमं प्रविशन्तं लक्ष्मणः आदरात् पूजयामास। तं शत्रुनाशिनं, मुनिसुखदं रामं दृष्ट्वा, वैदेही हृष्टा स्वपतिं परिष्वज्य परमं हर्षमवाप्तवती। राक्षसगणस्य विनाशं दृष्ट्वा, चिरस्थायिनं रामं दृष्ट्वा, जनकात्मजा तृप्तिम् उपगता। ततः प्रमुदितैः महर्षिभिः राक्षससंघस्य विनाशकृत्ये रामः पूजितः, तदा जनकात्मजा, हर्षवदनाङ्गना, पुनरपि रामं परिष्वज्य अतीव तुष्टाभवत्। इदानीं पुण्ये वाल्मीकि-रामायणे, अरण्यकाण्डे, एकत्रिंशः सर्गः प्रवर्तते इति शृणु। ततः अकम्पनः जनस्थानात् शीघ्रं लङ्कां प्रविश्य, रावणं प्रति इदं वचनम् उवाच— "राजन्, जनस्थाने स्थिताः बहवो राक्षसाः हताः, खरः अपि युद्धे निहतः; अहं किञ्चित्क्रमेण जीवन् आगतः।" तस्य वचः श्रुत्वा, दशग्रीवः क्रोधात् रक्तलोचनः, तेजसा सर्वतः दहमान इव, अकम्पनं प्रति उवाच— "कस्य शस्त्रैः मम भीषणं जनस्थानं विनाशितम्? को वा लोकेषु न विनश्येत्? न इन्द्रः, न कुबेरः, न यमः, न विष्णुः, मम अहितं कृत्वा सुखं प्राप्नुयुः।" "अहं कालस्य अपि कालः अस्मि; अग्निमपि दग्धुं शक्नोमि; मृत्युमपि मृत्युसमीपं नयितुं समर्थः। वेगेन वायोः अपि वेगं निग्रहितुं सामर्थ्यमस्ति; कोपेन सूर्यं च अग्निं च दग्धुं शक्नोमि।" एवं क्रुद्धस्य दशग्रीवस्य समीपे, अकम्पनः भीतवाणी, अञ्जलिं कृत्वा, रावणात् अभयं याचितवान्। तेन दशग्रीवेण, राक्षसश्रेष्ठेन, अभयम् प्रदत्तम्। तदा निर्भयः अकम्पनः, संकोचं विहाय, इदं वचनम् उवाच— "अत्र दशरथस्य पुत्रः वसति, नवयुवकः, सिंहस्कन्धः, रामः नाम, महाबाहुः, विशालवक्षाः। तस्य वर्णः श्यामः, महायशाः, तेजस्वी, बलवीर्ये समः; तेनैव खरः दूषणश्च जनस्थाने निहतौ।" अकम्पनस्य वचनं श्रुत्वा, राक्षसाधिपः रावणः, महाभुजङ्ग इव दीर्घनिःश्वासं कृत्वा, इदं वचनम् उवाच— "स एष रामः इन्द्रेण देवैः च सहितः जनस्थानम् आगतः किम्? सत्यम् आख्याहि, अकम्पन।" रावणस्य पुनः वचनं श्रुत्वा, अकम्पनः तस्य महात्मनः रामस्य बलवीर्यं वर्णयामास— "रामः तेजस्वी महाबलः, सर्वधनुष्मतां श्रेष्ठः, दिव्यास्त्रगुणसम्पन्नः, युद्धे परमधर्मं प्राप्तवान्। तस्य अनुजः लक्ष्मणः, महाबलः, रक्तनेत्रः, आननं पूर्णचन्द्रोपमम्, स्वरः मृदङ्गनिस्वनः, वीर्ये समः। ताभ्यां सह, अग्निवातयोरिव योगः, जनस्थानं ध्वस्तम्।" "न देवाः, न महात्मानः, अत्र चिन्ताम् उपयुञ्जीरन्; रामस्य मुक्ताः बाणाः, सुवर्णपक्षाः, पतगाः, पर्याप्ताः। ते बाणाः पञ्चशिरसः सर्पा इव भूत्वा राक्षसान् अदन्; भीता राक्षसाः यत्र कुत्रापि पलायिताः। यत्र यत्र गताः, तत्र तत्र रामं पुरस्तात् स्थितं दृष्टवन्तः; एवं जनस्थानं तेन नाशितम्।" अकम्पनस्य वचनं श्रुत्वा, रावणः उवाच— "अहं जनस्थानं गमिष्यामि, रामं लक्ष्मणं च हन्तास्मि।" तस्य वचनं श्रुत्वा, अकम्पनः प्रत्युवाच— "राजन्, रामस्य बलवीर्यस्य यथार्थं शृणु।" "रामः कीर्तिमान्, कोपितः अजय्यः; तेन बाणैः पूर्णतोयां नदीमपि निरुद्धुं शक्यते। स तु ताराग्रहनक्षत्रयुक्तं नभः अपि पातयितुं समर्थः; निमग्नां पृथिवीं उत्थापयितुं सामर्थ्यमस्ति।" "सागरतीरं विदार्य लोकेषु आप्लावयितुं, बाणैः सागरवायुवेगं विच्छेदयितुं, स समर्थः। वीर्येण लोकान् संहर्तुं, स जीवगणस्य पुनः सृष्टिं कर्तुं क्षमः।" "रामः त्वया युद्धे न जेतुं शक्यः, दशग्रीव, न च राक्षसैः, यथा दुष्टेन स्वर्गः न लभ्यः। न तं सर्वैः देवदानवैः अपि हन्तुं शक्नोमि; परन्तु तस्य वधाय उपायः अस्ति— एकचित्तेन शृणु।" "तस्य पत्नी, लोके प्रसिद्धा, सीता नाम, सुश्रोणी, श्यामवर्णा, समवयवा, स्त्रीरत्नं, भूषणैः भूषिता। सा न देव्या, न गन्धर्व्या, न अप्सरसा, न नागकन्यया तुल्या; मानुषी स्त्री कथं तुल्या स्यात्?" रावणः, राक्षसाधिपः, तानि वचनानि अनुमन्य, चिन्तयित्वा, अकम्पनं प्रति उवाच— "नूनं, प्रिय, अहं शीघ्रं सारथिना सह एकाकी गमिष्यामि; एवं वैदेहीं आनन्देन महापुर्यां आनयिष्यामि।" एवं उक्त्वा, रावणः मत्तगजसदृशबलः, खरयुतरथेन, सूर्यसमप्रभेण, सर्वदिक्प्रभायुतः, निर्गतः।