रामः क्रोधेन प्रज्वलितः खरं राक्षसं रात्रिचरं प्रति उवाच—"रात्रिचर, शीघ्रमेव पापकर्मणां फलं लोकेऽस्मिन्लभ्यते, यथा विषयुक्तं भोजनं भुक्त्वा तद्विषस्य प्रभावः पश्चात् दृश्यते। ये लोकस्य अहितं चिन्तयन्ति, घोरपापकर्मिणः, तेषां वधार्थं अहं राज्ञा प्रेषितः अस्मि, रात्रिचर! अद्य मया मुक्ताः सुवर्णभूषिताः बाणाः त्वां विदारयिष्यन्ति, यथा सर्पाः वल्मीकात् निर्गच्छन्ति। ये धर्मात्मानः त्वया दण्डकारण्ये भक्षिताः, अद्य त्वं युद्धे निहतः तैः सह स्वसेनया च गतिं गमिष्यसि। ये महर्षयः त्वया हताः, ते दिव्येषु लोकेषु वसन्तः अद्य बाणैः पतितं त्वां दृष्ट्वा, त्वं तु नरके पतिष्यसि। यथेष्टं प्रहारय, यत्नं कुरु, कुलपांसन! अद्य अहं तव शिरः ताडयिष्यामि, तद् इव तालीफलस्य पतनम्।" एवं रामेण उक्तः खरः क्रोधात् रक्तलोचनः, हसित्वा रोषवशात् रामं प्रत्युवाच—"दशरथात्मज, युद्धे येन सामान्याः राक्षसाः हताः, तेन त्वया स्वकीयं कर्म न प्रशंसनीयम्। ये वीराः शक्तिमन्तः च, ते पुरुषश्रेष्ठाः स्वशौर्येण गर्विताः अपि, न कदाचित् आत्मनः स्तुतिं कुर्वन्ति। परन्तु सामान्याः अनुशासनरहिताः क्षत्रियपांसनः, लोके व्यर्थं स्तवनं कुर्वन्ति, यथा त्वं राम! कः वीरः स्ववंशं उद्घोष्य, युद्धे, विशेषतः मृत्युसमीपे, स्वयम् अप्रष्टः आत्मनं स्तौति? तव स्तवनं तु तव लघुतां दर्शयति, यथा सुवर्णमयं ताम्रं वा, अग्निना तप्तं कुशग्राम् इव। अहं तु, राम, गदां धारयन् अचलः पर्वतवत्, अयःशिलासमच्छन्नः, तिष्ठामि, तद् त्वं न पश्यसि। मम गदया अहं युद्धे तव प्राणान् हरितुं समर्थः अस्मि, यथा मृत्युर्बद्धपाशः त्रीन् लोकान् अपि विनाशयितुं समर्थः। बहु तव विषये वक्तुं शक्यम्, परन्तु न वक्तव्यम्; सूर्यास्तः समीपः, विलम्बः युद्धाय विघ्नकरः। चतुर्दशसहस्राणि राक्षसाः त्वया हताः; अद्य तव वधेन तेषां बाष्पं नाशयिष्यामि।" एवं क्रोधात् उक्त्वा खरः महाबलः उत्तमां गदां रामाय प्राहिणोत्, सा गदा वज्रसन्निभा दीप्तिमती आसीत्। खरबाहुप्रयुक्ता सा ज्वलन्ती गदा वृक्षलतान् भस्मसात् कृत्वा वेगेन रामं प्रति जगाम। रामः तां महतीं गदां मृत्युपाशसमां पतन्तीं दृष्ट्वा, बाणैः आकाशे एव तां बहुधा विदारयामास। सा गदा बाणैः भग्ना, भूमौ पतिता, यथा मन्त्रौषधिप्रभावेण निपातितः सर्पः। अथ शृणु वाल्मीकि रामायणेऽरण्यकाण्डे त्रिंशः सर्गः। राघवः धर्मनिष्ठः, तां गदां बाणैः भग्नां दृष्ट्वा स्मितपूर्वकं खरं प्रति क्रुद्धः वचनमुवाच—"पापराक्षस, एषा तव सम्पूर्णा शक्तिः मया दृष्टा; त्वं मम अपेक्षा दुर्बलः, व्यर्थं गर्जसि। बाणैः विदारितं गदां भूमौ पतितां दृष्ट्वा, तव गर्वो नष्टः। येन त्वं राक्षसानां बाष्पं नाशयिष्यसि इति उक्तं, तत् अपि मिथ्या। अहं त्वां हीनात्मानं, दुष्टं, कपटीं राक्षसं, गरुडः अमृतं यथा, प्राणान् हरिष्यामि। अद्य भूमिः तव रक्तं फेनिलं फूत्कृतं पिबिष्यति, बाणैः कण्ठे विदारिते। धूलिना आवृतः, भग्नबाहुः, भूमौ पतित्वा, दुर्लभां प्रियामिव भूमिं आलिङ्ग्य शयिष्यसे। राक्षसदूषक, यदा त्वं गाढनिद्रां शयिष्यसे, तदा दण्डकारण्यं शरणार्थिनां शरणं भविष्यति। यदा त्वं जनस्थानस्थः राक्षसः मम बाणैः निहतः, तदा मुनयः निर्भयाः सर्वत्र विहरिष्यन्ति। अद्य राक्षस्यः अश्रुपूर्णमुख्यः, बन्धुहीनाः, दुःखिता भयभीता च, भयात् पलायिष्यन्ति। ये तव धर्मपत्नीः, कुलीनाः, ताः अद्य दुःखस्य स्वादं ज्ञास्यन्ति, निरर्थिकाः च भविष्यन्ति। क्रूरभाव, नीचात्मन्, ब्राह्मणानां नित्यकण्टक, तव कृते मुनयः सन्देहेन हव्यं जुह्वन्ति।" एवं राघवेण वने क्रुद्धेन उक्ते खरः कोपात् तीक्ष्णस्वरेण तम् उपालभत—"त्वं खलु गर्वितः, विपत्तौ अपि निर्भयः; तस्मात् उचितमिचितं च वदसि, न जानासि मृत्युपाशबद्धः असि। ये नराः कालपाशेन बद्धाः, ते विवेकं न जानन्ति, कर्तव्याकार्यविवेकेन विमूढाः भवन्ति।" इत्युक्त्वा खरः भ्रुकुटिं कृत्वा समीपे महाशालवृक्षं दृष्ट्वा, युद्धाय शस्त्रं पर्यालोक्य, रोषात् ओष्ठं दंशित्वा, तं वृक्षं उभाभ्यां बाहुभ्यां समूलं समुत्पाट्य, भीमस्वरेण नदन् रामाय प्राहिणोत्—"हतोऽसि!" इति उच्चैः। रामः अपि वीर्यवान्, तं बाणवर्षमागतम् छित्वा, खरवधाय महद् क्रोधं समाहृत्य युद्धाय समुपस्थितः।