रामः खरं प्रति धर्मोपदेशेन तथा तस्य दुष्कृत्यनिन्दया प्रबोधितुम् आरब्धवान्। स तं राक्षसं उवाच—“यः लोभेन वा कामेन च ज्ञानरहितः पापकर्माणि करोति, सः स्वस्य विनाशं हर्षेण पश्यति, यथा ब्राह्मणी सर्पघातकस्य परिणामं। हे राक्षस, त्वं दण्डकारण्ये धर्मनिष्ठान् ऋषीन् हत्वा वर्तसे; किं फलं प्राप्स्यसि तेषां महात्मनाम् वधेन? ये जनाः क्रूरकर्माणि दुष्टानि च कुर्वन्ति, ये च लोके गर्हिताः, तेषां तेजः न चिरं तिष्ठति, यथा शुष्कमूलाः वृक्षाः शीघ्रं पतन्ति। नूनम्, पापकृतां कर्मणां फलं कालसमये घोररूपेण अवश्यं लभ्यते, यथा वृक्षस्य ऋतुकाले पुष्पाणि। शीघ्रं हि पापकृतां कर्मणां फलं लोके लभ्यते, यथा विषयुक्तं भोजनं भुक्त्वा तद्विषस्य प्रभावः प्राप्यते। ये लोके घोरपापानि कुर्वन्ति, लोकस्य अहितं चिन्तयन्ति, तेषां वधाय अहं राज्ञा प्रेषितः अस्मि, रात्रिचर। अद्य मया विमुक्ताः कनकभूषिताः बाणाः त्वां विदारयिष्यन्ति, यथा सर्पाः वल्मीकादुत्पतन्ति। ये धर्मात्मानः त्वया दण्डकारण्ये भक्षिताः, अद्य त्वं रणाङ्गणे निहतः तेषां सह सैन्येन गतिं यास्यसि। ये महर्षयः त्वया पूर्वं हताः, ते स्वर्गलोके वसन्तः अद्य मम बाणैः पतितं त्वां पश्यन्तु, त्वं च नरके पतिष्यसि। यथेष्टं प्रहर्षय, यत्नं कुरु, कुलपांसन; अद्य अहं तव शिरः तालनगफलं यथा पातयिष्यामि।” एवमुक्ते रामेण, खरः क्रोधात् रक्तलोचनः, हसित्वा रोषाविष्टः प्रत्युवाच—“त्वया युद्धे सामान्यराक्षसाः हताः; किमर्थं त्वं आत्मनः स्तुतिं कुर्वसि? ये पुरुषव्याघ्राः वीर्यवन्तः, तेषां गर्वोऽपि यदि स्यात्, ते स्वयम् कदापि न स्तुवन्ति। परन्तु सामान्याः अविनीताः क्षत्रियपांसनः लोके व्यर्थं गर्वं कुर्वन्ति, यथा त्वं राम। कः वीरः स्ववंशं उद्घोषयन् युद्धे आत्मनं स्तौति, विशेषतः मृत्युसमीपे अप्रष्टः? तव गर्वोऽयं तव हीनत्वं दर्शयति, यथा सुवर्णमण्डितं लोहम्, अथवा अग्निना दग्धः कुशः। त्वं माम् न पश्यसि, अहं गदापाणिः अचल इव पर्वतः धातुभिः आवृतः स्थितः अस्मि। मम गदया अहं युद्धे तव प्राणान् हर्तुं समर्थः अस्मि, यथा यमः पाशेन त्रिभुवनविनाशाय स्थितः। बहु वक्तव्यं मम अस्ति, किन्तु न वक्तव्यम्; सूर्यास्तः समीपः, विलम्बः युद्धस्य विघ्नः स्यात्। त्वया चतुर्दशसहस्राणि राक्षसाः हताः; अद्य तव वधेन तेषां शोकं हरिष्यामि।” इत्येवम् उktvā खरः क्रोधात् महतीं परमगदां रामाय प्राहिणोत्, या वज्रसमा दीप्तिमती आसीत्। सा खरबाहुविसृष्टा गदा वृक्षलतान् दग्ध्वा रामम् अभ्यपतत्। रामः तां गदां मृत्युपाशसमानां पतन्तीं दृष्ट्वा, बाणैः आकाशे एव तां बहुधा विदार्य चूर्णयामास। सा गदा बाणैः भग्ना भूमौ पतिता, यथा मन्त्रौषधिप्रभावेण निपातिता भुजङ्गी। अथ शृणु श्रीमद्वाल्मीकिरामायणेऽरण्यकाण्डे त्रिंशः सर्गः। राघवः धर्मनिष्ठः तां गदां बाणैः भग्नां दृष्ट्वा स्मितपूर्वकं खरं प्रति उवाच—“एष ते सर्वबलपर्यन्तः प्रकाशितः; त्वं मम दुर्बलतरः, व्यर्थं गर्जसि। एषा गदा बाणैः विदारिताः भूमौ पतिता, तव गर्वो नष्टः। यत् त्वं हतानां राक्षसानां अश्रूणि पिबेति उक्तवान्, तदपि मिथ्या। त्वां नीचप्रकृतिं दुष्टात्मानं मायाविनं राक्षसं अहं अमृतं गरुड इव प्राणान् हरिष्यामि। अद्य मे बाणैः विदारितकण्ठस्य तव रक्तं फेनिलं क्षितिः पिबिष्यति। धूलिसंवृतः, भग्नबाहुः, त्वं भूमौ पतित्वा दुर्लभां प्रियामिव धरणीं आलिङ्ग्य शयिष्यसे। हे राक्षसपांसन, यदा त्वं गाढनिद्रां शयिष्यसे, तदा दण्डकारण्यं शरणार्थिनां शरणं भविष्यति। यदा त्वं जनस्थानस्थः मम बाणैः निहतः भविष्यसि, तदा ऋषयः निर्भयाः सर्वत्र विचरिष्यन्ति। अद्य राक्षस्यः अश्रुपूर्णमुख्यः, विहीनबन्धवाः, दुःखिताः, भीताः च भयात् पलायिष्यन्ति। ये तव धर्मपत्नीः कुलीनाः, ताः अद्य शोकरसस्य स्वादु अनुभविष्यन्ति, विहीनाश्च भविष्यन्ति। त्वया क्रूरात्मना ब्राह्मणकण्टक, ऋषयः भीताः सन्देहेन हविः अग्नौ जूह्वन्ति।” एवं राघवेण कुपितेन वने उक्ते, खरः कोपात्कठोरस्वरेण प्रत्युवाच—“त्वं अहंकारपरिपूर्णः, भयेऽपि निर्भयः; अतः यत् वक्तव्यं अवक्तव्यं च उक्तवान्, मृत्युपाशगतोऽसि न जानासि। ये पुरुषाः कालपाशेन बद्धाः, तेषां बुद्धिः नश्यति, ते कर्तव्याकार्यविभागं न जानन्ति।