बलवान् रामः त्रिभिः शरैः त्रिणि यष्टीनि भित्त्वा, द्वाभ्यां महाबलः अक्षं चूर्णयामास; द्वादशमेन शरेण खरस्य धनुः ससुतन्तुं विव्याध। तत् धनुः वज्रसमानदीप्तिना शरेण छित्त्वा, राघवः सस्मितः खेलेव, त्रयोदशेन शरेण, येन इन्द्रः अपि समः, समरे खरं विव्याध। तस्य धनुः भग्नम्, रथः विनष्टः, अश्वाः सारथिश्च निहताः; खरः भूमौ पपात, गदां गृहीत्वा पाद्भ्यां भूमिम् अवातरद्। तदा देवाः महर्षयः च, विमानस्थाः, कृताञ्जलयः, संहृष्टाः, महात्मानं रामं तस्य वीर्यकर्मणा सुसम्मान्य पूजयामासुः। अथ वः शृणुत, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना विरचिते, अरण्यकाण्डे, एकोनत्रिंशः सर्गः प्रवर्तते। रामः महातेजाः, खरं गदापाणिं रथहीनं दृष्ट्वा, प्रथमं सौम्यया वाचा, ततः तीक्ष्णया, तम् इदं भाषते स्म— ‘‘त्वं एषा महती सेना गजाश्वरथसंकुला, तत्र स्थित्वा, घोरं कर्म कृतवान्, येन सर्वलोकगर्हितः। त्वं भूतानां भयङ्करः, क्रूरः, पापकर्मकृत्; त्रयाणाम् अपि लोकानां ईश्वरः यदि एवं आचरति, सः स्थातुं न शक्नोति। यो हि लोके प्रतिकूलं आचरति, सः सर्वैः शीघ्रं विनश्यति, यथा दुर्जनः सर्पः दृश्यते हन्यते। लोभात् वा कामात् वा, यो मोहात् पापानि करोति, सः स्वस्य नाशं हर्षेण पश्यति, यथा ब्राह्मणी सर्पघ्नस्य। दण्डकारण्ये वसन्, त्वं धर्मनिष्ठान् मुनीन् हत्वा, किं फलं प्राप्स्यसि, राक्षस, एतेषां साधूनां वधेन? ये पापकर्माणः, क्रूरकर्माणः, लोकद्विषः, ते चिरं न स्थायिनः, यथा मूले क्षीणे वृक्षाः। नूनं, दुष्कृत्कृतः स्वकर्मणः फलं, घोरं, काले सम्प्राप्ते, लभते, यथा वृक्षः काले पुष्पाणि। शीघ्रं पापकर्मणां फलम् अस्मिन्नेव लोके लभ्यते, रजनीचर, यथा विषयुक्तं अन्नं भुक्त्वा तद्विपाकः। ये घोरपापानि कुर्वन्ति, लोकनाशाय इच्छन्ति, तेषां वधाय अहं राज्ञा प्रेषितः अस्मि, रजनीचर। अद्य मया मुक्ताः सुवर्णविभूषिताः बाणाः त्वां विदारयिष्यन्ति, यथा सर्पाः बिलात् निर्गच्छन्तः। ये धर्मनिष्ठाः मुनयः त्वया दण्डकारण्ये भक्षिताः, अद्य युद्धे हतः त्वं तान् सह सैन्येन अनुसरिष्यसि। अद्य महर्षयः पश्यन्तु, ये पूर्वं त्वया निपातिताः, स्वर्गस्थाः, त्वं तु नरके पतिष्यसि, शरैः हतः। यथेष्टं प्रहारय, सर्वं यत्नं कुरु, कुलपांसन, अद्य अहं तव शिरः तालनिकरमिव पातयिष्यामि।’’ एवं रामेण उक्तः खरः, कोपसंरक्तलोचनः, हसन्नपि क्रोधवशात् प्रत्युवाच— ‘‘त्वया, दशरथात्मज, सामान्याः राक्षसाः युद्धे हताः; तेन किं त्वं आत्मनः स्तुतिं कुर्वसि, यः स्तव्यो नास्ति? ये सत्यम् वीर्यवन्तः, महाबलाः, पुरुषर्षभाः, ते स्वबलं गर्विताः अपि, स्वयम् न कदापि स्तुवन्ति। किं तु सामान्याः, अविनीताः, क्षत्रियपांसनः, निरर्थकं लोकस्मिन् स्तुवन्ति, यथा त्वं राम। कः वा वीरः, कुलं विज्ञाप्य, युद्धे आत्मनः स्तुतिं कुर्यात्, विशेषतः मृत्युसमीपे, अप्रष्टः च? तव स्तुत्या तु तव हीनत्वं प्रकाशितम्, यथा सुवर्णमयं किंचित्, वा काशा अग्निना दग्धा। त्वं माम् अपश्यः, गदापाणिं, अचलमिव पर्वतम्, धातुभिः संवृतम्। अहं गदां गृहीत्वा, युद्धे तव प्राणान् हर्तुम् समर्थः अस्मि, यमः यमपाशेन यथा त्रीन् लोकान् अपि विनाशयेत्। बहु वाक्यम् उक्तुं शक्यम्, किन्तु न वक्तव्यम्; सूर्यस्तपत्, विलम्बः युद्धस्य विघ्नः। चतुर्दशसहस्राणि राक्षसाः त्वया हताः; अद्य तव वधेन, तेषां शोकं अपनोदयिष्यामि।’’ एवं क्रुद्धः खरः, उत्तमां गदां रामे प्राहिणोत्, या वज्रसमा दीप्तिमती बभूव। सा गदा खरबाहुप्रयुक्ता, दीप्तिमती, वृक्षलतान् भस्मीकृत्य, रामाभिमुखी अभवत्। रामः, तां मृत्युपाशसदृशीं गदां पतन्तीं दृष्ट्वा, शरैः आकाशे एव बहुधा विदारयामास। सा गदा, शरैः भग्ना विदीर्णा च, भूमौ पतिता, यथा मन्त्रौषधिप्रभावेन सर्पः हतः। शृणुत, श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे, अरण्यकाण्डे, त्रिंशः सर्गः प्रवर्तते। राघवः धर्मनिष्ठः, तां गदां शरैः विध्वस्तां दृष्ट्वा, स्मितपूर्वकं खरं प्रति कुपितः इदं वचनम् उवाच— ‘‘एषा, पापराक्षस, तव सर्वबलसम्पद्, या अद्य प्रकाशिता; त्वं मम हीनतरः, व्यर्थं गर्जसि। सा गदा शरैः विदीर्णा, भूमौ पतिता, तव गर्वस्य नाशं कृतवती। यत् त्वया उक्तं, हतानां राक्षसानां अश्रूणि पुनः प्रक्षालयिष्यामीति, तदपि अनृतमेव। अहं त्वां, नीच, दुर्मेध, कपटी राक्षस, गरुडः अमृतं यथा, प्राणान् हरिष्यामि। अद्य मे शरैः विदारितकण्ठात्, फेनिलं रक्तं भूमिः पिबिष्यति।’’ एवं तत्र महाभयेषु, रामस्य खरस्य च संवादः, युद्धरङ्गे प्रवृत्तः।