युद्धभूमौ रामः एकेन बाणेन रथयुगं छित्त्वा, चतुर्भिः बाणैः हरितवर्णान् अश्वान् विद्धवान्, षष्ठेन बाणेन खरस्य सारथिं शिरःच्छित्तवान्। त्रिभिः बाणैः बलवान् रामः रथस्य त्रिणि स्थम्भानि विदार्य, द्वाभ्याम् अक्षं भग्नवान्, द्वादशमेन बाणेन खरस्य धनुः तन्तुसहितं विद्धवान्। ततः रामः वज्रप्रभाम् बाणेन धनुः छित्त्वा, हास्यं कृत्वा, इन्द्रसमः त्रयोदशेन बाणेन खरं युद्धे विद्धवान्। खरस्य धनुः भग्नम्, रथः विनष्टः, अश्वाः तथा सारथिः हताः; सः भूमौ उत्पत्य गदां गृहीत्वा स्थितवान्। तस्मिन्नेव क्षणे, देवाः महर्षयः च, विमानैः स्थित्वा, अञ्जलिं कृत्वा, रामस्य वीर्यकृत्यं दृष्ट्वा हर्षिताः तं पूजां कृतवन्तः। एतत् सर्वं श्रुत्वा, श्रीमद्वाल्मीकिरामायणेऽरण्यकाण्डे, एकोनत्रिंशः सर्गः आरभ्यते। रामः महातेजाः खरं शस्त्रधारिणं रथरहितं दृष्ट्वा, आदौ सौम्यं, पश्चात् तीक्ष्णं वचनं उवाच। ‘‘त्वं, यः महती सेना अश्वगजरथसमाकीर्णा मध्ये स्थितः, घोरं कर्म कृतवान्, यः सर्वलोकैः निन्द्यः। त्वं भूतानां भीषणः, क्रूरः, पापकर्मकर्ता; त्रैलोक्याधिपोऽपि एवं कृतवान् न स्थातुं शक्नोति। लोकविरोधी यः, सः शीघ्रं सर्वैः नश्यति, यथा दुष्टः सर्पः दृष्टः हन्यते। यः लोभात् वा कामात् वा पापकर्माणि अज्ञानतः करोति, सः स्वस्य अन्तं हर्षेण पश्यति, यथा ब्राह्मणी सर्पग्राहिणं पश्यति। त्वं दण्डकवनवासिनः, धर्मनिष्ठान् तपस्विनः हत्वा, किं फलम् प्राप्स्यसि, राक्षस? यः क्रूराणि पापकर्माणि करोति, लोकनिन्द्यः, तस्य बलं दीर्घकालं न तिष्ठति, यथा शुष्कमूलः वृक्षः। पापकर्मकर्ता निश्चितं तस्य कर्मफलम् घोरं समये प्राप्नोति, यथा वृक्षः काले पुष्पं फलति। पापकर्मणः फलं शीघ्रं लभ्यते, यथा विषमिश्रितं अन्नं भुक्त्वा तद्विषं फलति। यः घोरपापानि कृत्वा लोकहानिं इच्छति, तस्य प्राणहरणाय राजा माम् प्रेषितवान्। आज्य, सुवर्णमालिनः मम बाणाः त्वां विदारयिष्यन्ति, यथा नागः बिलात् निर्गच्छति। यः धर्मिष्ठान् तपस्विनः दण्डकवने त्वया भक्षितः, अद्य युद्धे हतः त्वं तैः सह सेनया स्वर्गमार्गं यास्यसि। आज्य, महर्षयः तव बाणैः पतितं पश्यन्तु, यः पूर्वं त्वया हतः, तव नरकं गच्छन्तु। यथा तव इच्छाः, यथा तव शक्तिः, यथा तव प्रयासः, कुलपांसनः, अद्य तव शिरः ताले फलं यथा पतिष्यति।’’ रामस्य एवं वचनं श्रुत्वा, खरः क्रोधात् रक्तलोचनः, हास्यं कृत्वा, क्रोधवशं प्राप्तः, प्रत्युवाच। ‘‘दशरथस्य पुत्र, साधारणराक्षसान् युद्धे हत्वा, किम् आत्मनं स्तौषि, किं स्तुत्यं कर्म? यः पुरुषः वास्तवः वीरः, शक्तिमान्, श्रेष्ठः, सः स्वबलं गर्वितः अपि न स्तौति। साधारणः, अशिक्षितः, क्षत्रियपांसनः, लोकमध्ये व्यर्थं स्तौति, यथा त्वं राम। कः वीरः, कुलं घोषयन्, युद्धे स्वयं स्तौति, विशेषतः मृत्युसमीपे, अप्रश्नः? तव स्तुतिः तव तुच्छता दर्शयति, यथा सुवर्णपटः, वा कुशः अग्निना दग्धः। त्वं माम् गदाधारिणं पर्वतवत् स्थिरं, धातुसंवृतं न पश्यसि। गदायाः सहायेन अहं तव प्राणान् युद्धे हरितुं समर्थः, यथा मृत्युः पाशेन त्रैलोक्यं अपि नाशयितुं। बहु वचनं वक्तुं शक्यं, किन्तु न वदामि; सूर्यः अस्तं गच्छति, विलम्बः युद्धं बाधेत्। चतुर्दशसहस्रं राक्षसान् त्वया हतान्; अद्य तव नाशेन तेषां अश्रूणि मर्षयिष्यामि।’’ एवमुक्त्वा खरः क्रोधात् महतीं उत्तमां गदां रामाय प्रक्षिपत्, या वज्रवत् दीप्तिमती आसीत्। खरस्य बाहुना प्रक्षिप्ता सा गदा, वृक्षान् गुल्मान् च दग्ध्वा, रामं प्रति अग्निवत् गतवती। रामः तां मृत्युपाशवत् पतन्तीं गदां दृष्ट्वा, बाणैः आकाशे बहुधा विदार्य भग्नवान्। सा गदा बाणैः छिन्ना, भूमौ पतिता, यथा मन्त्रौषधिप्रभावेण हतः सर्पः। एतत् सर्वं श्रुत्वा, श्रीमद्वाल्मीकिरामायणेऽरण्यकाण्डे त्रिंशः सर्गः आरभ्यते। रामः धर्मनिष्ठः, तां गदां बाणैः भग्नां दृष्ट्वा, स्मितं कृत्वा, खरं प्रति क्रोधपूर्णं वचनं उवाच। ‘‘राक्षसाधम, एषा तव शक्तेः पूर्णता प्रकाशिता; त्वं मम अपेक्षया दुर्बलः, व्यर्थं गर्जसि। गदा बाणैः छिन्ना, भूमौ पतिता, तव गर्वं नष्टम्। यद् उक्तवान् राक्षसानां अश्रूणि मर्षयितुं, तदपि मिथ्या। अहं तव प्राणान् हरिष्यामि, अधम, दुष्टचेतस, मायावी राक्षस, यथा गरुडः अमृतं हरति।’’ इति रामस्य खरस्य च युद्धे संवादः, वीर्यप्रदर्शनं, धर्माधर्मयुद्धं च सम्पूर्णमस्ति।