रामः तदा एकेन बाणेन खरस्य शिरः विव्याध, द्वाभ्यां बाहू, त्रिभिः चन्द्रार्धाकृतिभिः बाणैः उरसि विव्याध। ततः एकेन बाणेन रथयोगं छित्त्वा, चतुर्भिः चित्रैः अश्वान् विव्याध, षष्ठेन च समरे खरस्य सारथेः शिरः छित्त्वा पातितवान्। त्रिभिः बाणैः त्रीन् यूपान् भित्त्वा, द्वाभ्यां महाबलः अक्षं व्यधुनोत्, द्वादशमेन बाणेन खरस्य धनुः सह ज्यानां च विव्याध। तत् धनुः वज्रसन्निभेन बाणेन छित्त्वा, राघवः हसितः इव क्रीडन्निव, त्रयोदशेन बाणेन समरे खरं वज्रसमानं विव्याध। तस्य धनुः भग्नं, रथः विनष्टः, अश्वाः च सारथिश्च हतः, खरः भूमौ उत्पत्य गदां गृहीत्वा स्थितः। तस्मिन्नेव क्षणे, देवाः महर्षयः च विमानस्थाः, हृष्टाः, अञ्जलिपुटैः स्थित्वा, रामस्य तं महात्मनः वीर्यकर्म प्रशशंसुः। अथ वयं नवमिं विंशतितमं सर्गं वाल्मीकि-रामायणे, अरण्यकाण्डे, शृणुमः। तदा रामः महातेजाः खरं गदापाणिं रथहीनं दृष्ट्वा, प्रथमतः सान्त्वयन्, अनन्तरं कठोरं वचनं अब्रवीत्— "त्वं एषा महती सेनायाम् गजाश्वरथसंकुले स्थितः, घोरं कर्म कृतवान्, येन सर्वे लोका त्वां गर्हन्ति। त्वं भूतानां भीषणः, क्रूरः, दुष्कृत्यकृदसि; त्रयाणां लोकानाम् अपि ईश्वरः एवं चरन् स्थितुं न शक्नोति। यो हि लोकविरोधी भवति, सः सर्वैः शीघ्रं नश्यति, यथा पापः सर्पः दृश्यमानः हन्यते। यो लोभात् वा कामात् वा पापानि करोति, सः अज्ञानात् स्वस्य विनाशम् आनन्देन पश्यति, यथा ब्राह्मणी सर्पघ्नस्य नाशम्। दण्डकावने निवसन् त्वं धर्मनिष्ठान् मुनीन् हत्वा, किं फलम् अवाप्स्यसि राक्षस, सतां वधेन? ये क्रूरकर्माणः, लोकगर्हिताः, ते दीर्घकालं सामर्थ्यं न धारयन्ति, यथा शुष्कमूलाः वृक्षाः। नूनम्, दुष्कृत्यकृत् स्वकर्मणः फलं प्राप्नोति, कालसमये भयङ्करं, यथा वृक्षः ऋतुकाले पुष्पं धारयति। शीघ्रम् एव पापकृतां फलम् अस्मिन्लोके लभ्यते, यथा विषयुक्तं अन्नं भुक्त्वा परिणामः भवति। ये पापकर्माणः, लोकस्य अहितं इच्छन्ति, तेषां वधाय अहं राज्ञा प्रेषितः अस्मि, रजनीचर। अद्य मया विमुक्ताः सुवर्णभूषिताः शराः त्वां विदारयिष्यन्ति, यथा सर्पाः वल्मीकात् निष्क्रान्ताः। ये धर्मात्मानः दण्डकावने त्वया भक्षिता, अद्य त्वं समरे हतः तेषां सह सैन्येन गमिष्यसि। अद्य ऋषयः त्वाम् बाणैः पतितं द्रक्ष्यन्ति—ये पूर्वं त्वया हताः, ते दिव्येषु लोकेषु वसन्ति, त्वं तु नर्के पतिष्यसि। यथेष्टं प्रहर, यत्नं कुरु, कुलपांसन; अद्य अहं तव शिरः तालफलवत् पातयिष्यामि।" एवमुक्तः रामेण, खरः क्रोधात् रक्तलोचनः, हसितः अपि कोपेन आक्रान्तः प्रत्युवाच— "त्वया साधारणान् राक्षसान् समरे हतान् दृष्ट्वा, दशरथात्मज, आत्मनः अप्रशंस्यं कर्म प्रशंससि। ये खलु वीर्यवन्तः, पुरुषश्रेष्ठाः, ते स्वशौर्येण अपि न गर्वन्ति, न च स्वयम् आत्मनः स्तुतिं कुर्वन्ति। साधारणाः, अविनीताः, क्षत्रियपांसनः, ते तु व्यर्थं गर्वन्ति, यथा त्वं राम। कः वा वीरः, स्वकुलं विज्ञाप्य, समरे आत्मनः स्तुतिं कुर्यात्, विशेषतः मृत्युसमीपे, अननुज्ञातः च? यदपि त्वया गर्वः कृतः, तेन तव लाघवम् एव प्रकाशितम्, यथा सुवर्णमण्डितम् अथवा कुशाग्निना दग्धम्। किं तु माम् गदापाणिं, अचलमिव पर्वतम्, धातुसंछन्नम्, न पश्यसि। गदाम् गृहीत्वा अहम् समरे तव प्राणान् हर्तुं समर्थः अस्मि, यथा मृत्युः पाशहस्तः त्रीन् लोकानपि नाशयितुम्। बहु वाच्यम् अस्ति, किन्तु न वक्ष्यामि; अस्तं गच्छति सूर्ये विलम्बः युद्धस्य विघ्नः स्यात्। चतुर्दशसहस्रं राक्षसानां त्वया हतं; अद्य तव निधनात् तेषां अश्रूणि पिविष्यामि।" एवमुक्त्वा, खरः क्रोधात् महतीं गदां विद्युत्समप्रभां रामे प्रजज्वाल, ताम् च रामाय चिक्षेप। सा महागदा खरबाहुविसृष्टा, वृक्षलतान् दहन्ती, रामं प्रति व्योम्ना पपात। रामः तां मृत्युपाशसन्निभां गदां पतन्तीं दृष्ट्वा, शरैः आकाशे एव तां बहुधा विदार्य चिच्छेद। सा गदा बाणैः भग्ना विदारिताश्च भूमौ पपात, यथा मन्त्रौषधिप्रभावेन सर्पः निपात्यते। अथ त्रिंशत्तमं सर्गं वाल्मीकि-रामायणे, अरण्यकाण्डे, शृणु। राघवः धर्मात्मा, शरैः तां गदां भग्नां दृष्ट्वा, स्मितपूर्वकं खरं प्रति कुपितः इदं वचनम् उवाच— "एष, पापराक्षस, तव सर्वबलपर्यन्तः प्रकाशितः; त्वं मम दुर्बलतरः, व्यर्थं गर्जसि। एषा गदा बाणैः भग्ना भूमौ पतिता, तव गर्वं नाशयन्ती। यदपि त्वं हतानां राक्षसानां अश्रूणि पिविष्यसीति उक्तवान्, तदपि असत्यं त्वया उक्तम्।