तदा खरस्य निष्क्रान्तैः शरैः आहतस्य रामस्य दिव्यकवचं सूर्यसमप्रभं भूमौ पतितम्। रामः क्रोधसंयुक्तः शरैः सर्वाङ्गेषु विद्धः सन् रणभूमौ धूमरहिताग्निवत् दीप्तिमान् बभूव। ततः शत्रूनां विध्वंसकः रामः परं धनुः सज्जीकृत्य, शत्रोः संहाराय घोरनिनादं कृत्वा, सन्नद्धः अभवत्। स महर्षिणा दत्तं वैष्णवं महद् धनुः गृहीत्वा खरं प्रति प्रस्थितवान्। ततः क्रुद्धो रामः सुवर्णपक्षैः दृढसंयुक्तैः शरैः समरे खरस्य ध्वजं छित्त्वा निन्ये। स सुवर्णमयः शोभनः ध्वजः बहुधा छिन्नः, सुरैः आदेशित इव सूर्यः, भूमौ पतितः। तदा खरः कोपितः चतुर्भिः शरैः रामस्य अङ्गानि विद्ध्वा, हृदये सम्यक् प्रहारं कृत्वा, गजं शूलैः आहतमिव, तम् अतिव्यथितम् अकरोत्। खरधनुषः मुक्तैः बहुभिः शरैः विद्धः रामः रक्तरक्तः महान् क्रोधं जग्राह। ततः धनुर्धराणां श्रेष्ठः रामः धनुः गृहीत्वा तस्मिन्महायुद्धे षट् सुविन्यस्तान् शरान् ससर्ज। तेनैकः शरः शिरसि, द्वौ भुजयोः, त्रयः चन्द्रार्धशराः कक्षेषु सम्यक् प्राहिणोत्। पुनः एकेन शरेण युग्यं छित्त्वा, चतुर्भिः श्वेतवर्णान् अश्वान् विव्याध, षष्ठेन समरे खरस्य सारथेः शिरः छित्त्वा पातितवान्। त्रिभिः शरैः त्रिणि स्तम्भानि विदार्य, द्वाभ्यां महाबलः अक्षं छित्वा, द्वादशमेण खरस्य धनुः सह ज्यानिर्बिभेद। तं वज्रसन्निभेन शरेण छित्त्वा, राघवः हास्येनेव, त्रयोदशमेण शरेण, यः इन्द्रसमः, खरं समरे विव्याध। तस्य धनुः भग्नं, रथः विनष्टः, अश्वाः च सारथिश्च हतानि, खरः भूमौ उत्पत्य गदां गृहीत्वा स्थितः। तदा देवाः महर्षयश्च, विमानस्थाः, हृष्टाः, अञ्जलिं कृत्वा, वीर्यश्लाघया महाबलिनं रामं पूजयामासुः। अथ वाल्मीकि-रामायणे, अरण्यकाण्डे, एकोनत्रिंशः सर्गः आरभ्यते। स तेजस्वी रामः खरं शस्त्रपाणिं, रथं विना स्थितम्, दृष्ट्वा, प्रथमतः सौम्यया वाचा, अनन्तरं कठिनया, भाषामास। ‘‘त्वं एष महतीं सेनां गजाश्वरथसंकुलाम्, स्थित्वा, भीष्मकर्म कृतवान्, यः सर्वलोकगर्हितः। त्वं भूतानां भीषणः, क्रूरः, पापकर्मकृत्; यः त्रैलोक्यनाथः अपि एवं आचरति, सः अपि स्थितुं न शक्नुयात्। यो लोकविरुद्धं आचरति, निशाचर, सः शीघ्रं सर्वैः नश्यति, यथा दुष्टः सर्पः दृश्यते हन्यते च। लोभात् वा कामात् वा, यो पापानि अज्ञः करोति, सः स्वस्य नाशं प्रीणयन् पश्यति, यथा ब्राह्मणी सर्पघ्नस्य अन्तम्। दण्डकारण्ये स्थित्वा, धर्मनिष्ठान् मुनीन् हत्वा, किं फलं प्राप्स्यसि, राक्षस, सतां हननेन? ये क्रूरपापकर्माणः, लोकगर्हिताः, ते दीर्घकालं न तिष्ठन्ति, यथा मूलच्छिन्नाः वृक्षाः। नूनं पापकृत् कर्मणः फलं प्राप्नोति, भीषणम्, काले आगते, यथा वृक्षः कालेन पुष्पं धारयति। शीघ्रं पापकर्मणः फलम् अस्मिन्लोके लभ्यते, निशाचर, यथा विषयुक्तं अन्नं भुक्त्वा परिणामः भवति। ये लोके घोरपापानि कुर्वन्ति, तेषां वधाय अहं राजा प्रेषितः अस्मि, निशाचर। अद्य मया मुक्ताः सुवर्णभूषिताः शराः त्वां विदारयिष्यन्ति, यथा सर्पाः वल्मीकात् निर्गच्छन्ति। ये धर्मात्मानः मुनयः त्वया दण्डकावने भक्षिताः, अद्य त्वं हतः तेषां पन्थानं गमिष्यसि, स्वसैन्येन सह। अद्य मुनयः पश्यन्तु त्वां शरैः पतितम्, ये त्वया पूर्वं हताः, ते स्वर्गे स्थिताः, त्वं तु नरके पतिष्यसि। यथा इच्छसि आह्वय, यत्नं कुरु, कुलपांसन; अद्य तव शिरः ताले फलं इव पतिष्यति।’’ एवं रामेण उक्तः खरः, क्रोधात् रक्तलोचनः, हसन्नपि रोषवशात्, रामं प्रत्युवाच। ‘‘त्वया साधारणान् राक्षसान् रणाङ्गणे हतान् दृष्ट्वा, दशरथात्मज, आत्मनः निन्दनीयकर्मणि किं स्वयम् आत्मनं स्तौषि? ये तु वीर्यवन्तः, पराक्रान्ताः, पुरुषर्षभाः, ते स्वशौर्येण अपि न कदापि गर्वं कुर्वन्ति। साधारणाः, अविनीताः, क्षत्रियपांसनाः, ते एव लोके व्यर्थं गर्वं कुर्वन्ति, यथा त्वं राम। कः वा वीरः, कुलं उद्घोषयन्, रणभूमौ स्वयम् आत्मनं स्तौति, विशेषतः मृत्युसमीपे, अनपृष्टश्च? यद्यपि तव गर्वो लाघवम् एव प्रकाशयति, यथा केवलं सुवर्णलेपितं वा, कुसश्च अग्निना दग्धः। किं तु मां न पश्यसि, गदापाणिं, अचलम् पर्वतमिव, धातुभिः आवृतम्। गदां गृहीत्वा, अहं तव प्राणान् समरे हर्तुं समर्थः अस्मि, यथा यमः पाशपाणिः, त्र्यलोक्यस्य अपि संहाराय। बहु वक्ति शक्यमस्ति, किन्तु न वक्तव्यम्; सूर्यः अस्तं गच्छति, विलम्बः युद्धस्य विघ्नः स्यात्। चतुर्दशसहस्राणि राक्षसाः त्वया हताः; अद्य तव वधेन तेषां अश्रूणि अपनयिष्यामि।’’ एवं तत्र रामखरयोः समरभूमौ संवादः अभवत्, यत्र रामः धर्मस्य पक्षे स्थित्वा खरं निग्रहितुं उद्यतः, खरः च स्वस्य वीर्यं दर्शयन् प्रत्युत्तरं दत्तवान्।